रुसद्वारा आणविक प्रविधि समीक्षा प्रतिवेदनमाथि कडा आपत्ति

भियना – अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आईएईए) को बोर्ड अफ गभर्नर्सको बैठकमा रुसी प्रतिनिधिमण्डलले ‘आणविक प्रविधि समीक्षा–२०२६’ प्रतिवेदनमाथि गम्भीर आपत्ति जनाएको छ। मार्च ३ मा भएको बैठकमा रुसले जापोरिज्ज्या आणविक ऊर्जा केन्द्र (जापोरिज्ज्या एनपीपी) को राज्यसम्बद्धताको गलत व्याख्या गरिएको भन्दै त्यसलाई तत्काल सच्याउन माग गरेको हो।

रुसी प्रतिनिधिमण्डलले प्रतिवेदनको परिशिष्टमा जापोरिज्ज्या एनपीपीको राज्यसम्बद्धताको गलत व्याख्या मुख्य कमजोरी रहेको बताएको छ। प्रतिवेदनमा महानिर्देशकका धेरै प्रतिवेदनमा समावेश गरिने मानक अस्वीकरण (डिस्क्लेमर) समेत नरहेको रुसी धारणा छ। उक्त अस्वीकरणले प्रस्तुत जानकारीले कुनै पनि देश वा क्षेत्रको कानुनी स्थिति, त्यहाँका अधिकारी वा सीमा सम्बन्धी आईएईएको धारणा नझल्काउने उल्लेख हुन्छ।

रुसले सचिवालयको ध्यान यस त्रुटितर्फ बारम्बार आकर्षित गरिसकेको तर अझै सच्याइएको छैन। रुसी प्रतिनिधिमण्डलले पुनः जोडदार रूपमा प्रतिवेदनमा आवश्यक सच्याइ गर्न सचिवालयलाई आग्रह गरेको छ।

प्रतिवेदनमा भौगोलिक असन्तुलन समेत देखिएको रुसले बताएको छ। उसका अनुसार प्रतिवेदनमा उल्लेखित परियोजनाहरूमा भौगोलिक असन्तुलन देखिन्छ भने पश्चिमा कम्पनीहरूलाई मात्र उजागर गर्ने प्रवृत्ति छ। यस्तो दृष्टिकोणले एजेन्सीको स्वतन्त्र र प्राविधिक रूपमा तटस्थ स्थितिलाई कमजोर बनाउने रुसको ठहर छ।

रुसले आणविक ऊर्जाको शान्तिपूर्ण प्रयोग प्रवर्द्धन र सामाजिक–आर्थिक तथा औद्योगिक विकासमा यसको भूमिका सुदृढ गर्ने आईएईएको गतिविधिप्रति आफ्नो समर्थन दोहोर्याएको छ। आणविक उत्पादनलाई दिगो र स्वच्छ ऊर्जा स्रोतका रूपमा स्थापित गर्नु आवश्यक रहेकोमा जोड दिएको छ।

रुसले घरेलु र विश्वव्यापी रूपमा आणविक ऊर्जाको विकासलाई निरन्तरता दिएको जनाएको छ। गत वर्ष कुर्स्क एनपीपी–२ को पहिलो युनिट ग्रिडमा जडान गरिएको, लेनिनग्राद एनपीपीमा थप युनिटको निर्माण जारी रहेको, स्मोलेन्स्क एनपीपी–२, कोला एनपीपी र प्रिमोर्स्काया एनपीपीमा नयाँ युनिट निर्माणको तयारी भइरहेको जानकारी दिएको छ। रुसी एनपीपीको क्षमता कारक ८७ प्रतिशतले कीर्तिमान कायम गरेको छ भने आणविक ऊर्जाको महत्वपूर्ण डिजिटल पूर्वाधारमा पूर्ण प्राविधिक सार्वभौमसत्ता हासिल गरेको छ।

रुसले इजिप्ट, भारत, इरान, कजाकस्थान र उज्वेकिस्तानमा आणविक ऊर्जा परियोजना सञ्चालन गरिरहेको, बंगलादेश, चीन र टर्कीमा आयोजना सञ्चालनको तयारी गरिरहेको र हंगेरीमा हालै कंक्रिट खन्याइएको जनाएको छ।

रुसले आणविक इन्धन चक्र बन्द गर्ने प्रविधिलाई प्राथमिकता दिँदै नवप्रवर्तनकारी परियोजना अघि बढाइरहेको छ। जेलेज्नोगोर्स्कमा खर्चिएको आणविक इन्धन (एसएनएफ) प्रशोधनको लागि पायलट डेमोन्स्ट्रेसन सेन्टरको दोस्रो कम्प्लेक्स सञ्चालनमा ल्याइएको छ। यो विश्वकै पहिलो एसएनएफ प्रशोधन प्लान्ट हुनेछ जसले तरल रेडियोधर्मी फोहोर उत्पन्न नगरी सञ्चालन हुनेछ र वार्षिक २०० टन इन्धन प्रशोधन गर्न सक्षम हुनेछ। साथै, द्रुत न्यूट्रोन रियाक्टर बीएन–१२०० को स्थापनाका लागि लाइसेन्स प्राप्त गरिएको छ, जुन आफ्नो प्रकारको सबैभन्दा शक्तिशाली रियाक्टर हो र यसको कुनै समानान्तर छैन।

रुसले एडिटिभ म्यानुफ्याक्चरिङ प्रविधि उत्पादनमा भित्र्याइरहेको छ, जुन व्यवहारमा एनपीपी उपकरणका कम्पोनेन्ट निर्माणमा प्रयोग हुँदै आएको छ। कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) मा आधारित प्रविधि सक्रिय रूपमा परिचालन गरिएको छ। यसको सहायतामा महत्वपूर्ण कम्पोनेन्टको डिजाइन र विकासको समय १५ प्रतिशतले घटाइएको छ। प्राविधिक दस्तावेजको प्रारम्भिक समीक्षाको समयसीमा ५० प्रतिशतले घटाइएको छ। एनपीपी अपरेटरका लागि एआई सहयोग मोड्युल विकास गरिएको छ र उपकरणको भविष्यवाणी मर्मतमा सान्दर्भिक एल्गोरिदम प्रयोग गरिएको छ। रुसले एआई र आणविक ऊर्जाको एकीकरण सुदृढ गरिरहेको छ – कालिनिन डाटा प्रशोधन केन्द्र पूर्ण रूपमा विशेष रूपमा आणविक ऊर्जाबाट उत्पादित विद्युतद्वारा आपूर्ति गरिएको छ।