इरानमाथिको आक्रमणको १२ औं दिन: ‘द्रुत विजय’ को सपना र रणनीतिक भूलबसको युद्ध

एजेन्सी – अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि सुरु गरेको आक्रमण बुधबार १२ औं दिनमा प्रवेश गरेको छ। यस युद्धको असर एक दर्जनभन्दा बढी देशहरूमा फैलिएको छ भने विश्व अर्थतन्त्र र भूराजनीतिमा ठूलो धक्का महसुस गरिएको छ। पर्यवेक्षकहरूका अनुसार अमेरिका र इजरायलले युद्धमा केही सामरिक सफलता हासिल गरे पनि, वाशिङ्गटनको ‘द्रुत विजय’ को आकांक्षा भने चकनाचूर भएको छ।

युद्ध अब लामो समयसम्म तन्किने संकेत देखिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा तत्काल युद्धविराम र वार्तामा फर्किने स्वर चर्किएको छ। यो द्वन्द्व अहिले सबै खाडी मुलुक र क्षेत्रका अन्य देशहरूमा फैलिसकेको छ, जसले गर्दा यो सन् २०२५ को जुनमा भएको ‘१२-दिने युद्ध’ भन्दा पनि लामो हुने संकेत देखिएको छ।

यस क्षेत्रीय संकटको केन्द्र इरानले ठूलो क्षति बेहोरेको छ। प्रारम्भिक आक्रमणमा इरानका सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनी र दर्जनौं वरिष्ठ अधिकारीहरू मारिए। देशको सैन्य प्रतिष्ठान, नेतृत्वको आवासीय परिसर र रणनीतिक पूर्वाधारहरू पनि भारी बमबारीको चपेटामा परे। इरानी अधिकारीहरूका अनुसार हालसम्म १,३०० भन्दा बढीको मृत्यु भएको छ, जसमध्ये १६० भन्दा बढी स्कुले छात्राहरू छन्, जो दक्षिणी इरानको एक विद्यालयमा आक्रमण हुँदा मारिएका थिए।

यसको जवाफमा इरानले मध्यपूर्वभर अमेरिकी र इजरायली ठिकानाहरूमा ३० पटकभन्दा बढी मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको छ। इरान समर्थित मिलिसियाहरूले पनि क्षेत्रभर आफ्नो आक्रमण तीव्र पारेका छन्।

इरानमाथि आक्रमण भएलगत्तै हिजबुल्लाहले उत्तरी इजरायलमा रकेट र ड्रोन प्रहार गर्न सुरु गर्यो। इजरायलले पनि लेबनानभर व्यापक हवाई आक्रमण र जमीनी कारबाही गर्दै हिजबुल्लाहको नेतृत्व र पूर्वाधारलाई निशाना बनाएको छ। लेबनानी अधिकारीहरूका अनुसार यस द्वन्द्वमा कम्तीमा ५७० जनाको मृत्यु भएको छ र करिब ७६०,००० मानिस विस्थापित भएका छन्। दक्षिणी लेबनान र बेरुतको दक्षिणी उपनगरका सम्पूर्ण बस्तीहरू इजरायली आक्रमणको चपेटामा परेका छन्।

यस युद्धको असर युद्धभूमिभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ। उड्डयन क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित भएको छ। युद्ध जारी रहँदा मध्यपूर्वका प्रमुख विमानस्थलहरूले सुरक्षाको कारण देखाउँदै उडान रद्द वा ढिलाइ गर्न बाध्य छन्, जसले क्षेत्रको उड्डयन उद्योगलाई ठूलो क्षति पुर्याएको छ।

विश्व ऊर्जा बजार पनि गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ। विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र ग्यास आपूर्ति हुने होर्मुज जलडमरूको प्रभावकारी रूपमा बन्द भएपछि धेरै ढुवानी कम्पनीहरूले आफ्नो सञ्चालन स्थगित गरेका छन्। ऊर्जा पूर्वाधारमा भएको आक्रमणले समस्या झन् बढाएको छ। इजरायलले इरानको तेल प्रतिष्ठानमा आक्रमण गरेको थियो भने इरानले खाडी क्षेत्रका ऊर्जा साइटहरूमा जवाफी आक्रमण गरेको छ। धेरै प्रमुख प्रतिष्ठानहरू बन्द वा सञ्चालन घटाउन बाध्य भएका छन्।

यी झट्काहरूले गर्दा द्वन्द्वको सुरुवाती दिनहरूमै विश्व तेलको मूल्य २५ प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको छ, र कच्चा तेल १०० देखि १२० डलर प्रति ब्यारेलको बीचमा कारोबार भइरहेको छ, जो वर्षौंयताकै उच्च स्तर हो।

युद्धको सुरुवातकर्ता मध्ये एक अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार भनेका थिए कि इरानविरुद्धको सैन्य अभियान ‘धेरै चाँडै’ सकिनेछ। यद्यपि उनले पछि आफ्नो भनाइ फेरे पनि, विश्लेषकहरूका अनुसार वाशिङ्गटनबाट आइरहेका सन्देशहरूले युद्ध अघि तय गरिएका उद्देश्यहरू हासिल गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने अन्योलता देखाउँछ।

गाजाका प्यालेस्टिनी विश्लेषक अक्रम अत्ताल्लाह भन्छन्, “वाशिङ्गटनलाई थाहा छ कि मध्यपूर्वमा लामो सैन्य संलग्नता महँगो, जटिल र स्वदेश तथा विदेशमा राजनीतिक रूपमा संवेदनशील हुन्छ।”

इरानमाथि हवाई आक्रमण हुनुअघि र त्यसक्रममा अमेरिका र इजरायलले आफ्ना लक्ष्यहरू घोषणा गरेका थिए: इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल क्षमता नष्ट गर्ने, संवर्धित युरेनियम शून्य हासिल गर्ने र सम्भावित रूपमा ‘शासन परिवर्तन’ गर्ने। तर यी मध्ये कुनै पनि उद्देश्य हासिल भएको छैन। प्रारम्भिक आक्रमणमा अली खामेनी मारिए पनि उनका दोस्रो पुत्र मुज्तबा खामेनीलाई नयाँ सर्वोच्च नेताको रूपमा चयन गरिएको छ। यसले इरानको राजनीतिक प्रणालीको लचिलोपन र अमेरिका-इजरायलको रणनीतिक भूललाई देखाउँछ।

बढ्दो तनाव र यसको असर फैलिँदै गएपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले सैन्य कारबाही तत्काल रोक्न, सबै पक्षलाई संयमता अपनाउन र कूटनीति र वार्तालाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरेको छ।

अमेरिका, इरान, भारत र इराक लगायतका देशहरूमा विरोध प्रदर्शन भएका छन्, जसमा इरानविरुद्धको अमेरिकी-इजरायली सैन्य कारबाहीको निन्दा गरिएको छ र विदेशी हस्तक्षेपको अन्त्य र शान्ति बहालीको माग गरिएको छ।

संयुक्त राष्ट्र महासचिव एन्टोनियो गुटेरेशले शुक्रबार चेतावनी दिए कि मध्यपूर्वको अवस्था “कसैको नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान सक्छ” र उनले “लडाई रोकेर गम्भीर कूटनीतिक वार्तामा जानुपर्ने” मा जोड दिए। युरोपेली संघका नेताहरूले पनि तनाव कम गर्न र वार्तामा फर्किन आह्वान गरेका छन्।

जोर्डन, लेबनान, सिरिया, टर्की र इराक लगायतका देशहरूका राष्ट्रिय नेताहरूले पनि हालैका दिनहरूमा सम्बन्धित पक्षहरूलाई संयमता अपनाउन र कूटनीतिक समाधान खोज्न आग्रह गरेका छन्।

रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभले इरानी विदेशमन्त्रीसँगको फोन वार्तामा द्रुत तनाव न्यूनीकरण र राजनीतिक-कूटनीतिक समाधानमा फर्किने आशा व्यक्त गरे। चीनले पनि पटक-पटक तत्काल युद्धविराम, वार्तामा फर्किन, राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ताको सम्मान र नागरिकहरूको संरक्षणको आह्वान गरेको छ। चीन सरकारका मध्यपूर्व मामिलाका विशेष दूत झाई जुन हाल यस क्षेत्रको भ्रमणमा रहेका छन्।