मुटुको स्वास्थ्य जाँच्ने आठ प्रमुख सूचक, यी लक्षण देखिए तुरुन्त डाक्टरकहाँ जान विज्ञको सुझाव

काठमाडौं । धेरै मानिसले आफूमा कहिल्यै मुटुसम्बन्धी समस्या नदेखिएको भन्दै मुटु पूर्ण रूपमा स्वस्थ रहेको भ्रम पाल्ने गरेको चिकित्सकहरू बताउँछन् । तर, मुटुको वास्तविक अवस्था भने सतही अनुभवबाट थाहा नहुने र आठ वटा प्रमुख सूचकले मात्र मुटुको स्वास्थ्यको गोप्य ढोका खोल्ने उनीहरूको भनाइ छ ।

विज्ञका अनुसार पहिलो सूचक मुटुको धड्कनको गति हो । सामान्य अवस्थामा आराम गर्दा प्रति मिनेट ६० देखि ८० पटक मुटुको धड्कन हुनु सबैभन्दा उपयुक्त मानिन्छ भने ५० देखि ९० पटकसम्म भए पनि चिन्ता लिनुपर्दैन । प्रति मिनेट ५० भन्दा कम धड्कन हुनुले मुटुको प्रसारण प्रणाली सामान्य नभएको शङ्का गर्नुपर्ने र गम्भीर अवस्थामा पेसमेकर राख्नुपर्ने हुनसक्छ । प्रति मिनेट ९० भन्दा बढी धड्कन हुनु भने जन्मजात मुटुको धड्कन तीव्र हुने समस्या हुनसक्ने र लामो समयसम्म यो अवस्था रहेमा मुटुको क्षमता क्रमशः कमजोर हुँदै जाने चिकित्सकहरू बताउँछन् । सुतिरहेको बेलामा भने प्रति मिनेट ४० पटकभन्दा माथि धड्कन हुनु सामान्य हो भने खेलाडीहरूको मुटुको धड्कन यो भन्दा पनि कम हुने गर्छ ।

दोस्रो सूचक मुटुको लय हो । स्वस्थ मुटुको धड्कनको लय स्थिर हुनुपर्छ जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा साइनस रिदम भनिन्छ । यसले मुटुको विद्युतीय प्रणाली सामान्य रहेको सङ्केत गर्छ । इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम (ईसीजी) रिपोर्टमा ‘साइनस रिदम’ लेखिएको छ भने मुटुमा कुनै समस्या नरहेको आधारभूत प्रमाण मानिन्छ । यदि एट्रियल फाइब्रिलेसनजस्ता समस्या देखिएमा भने मुटुको विद्युतीय प्रणालीमा गडबड भएको मानिन्छ र मुटुको धड्कन अनियमित हुने, शरीर थकित हुने जस्ता समस्या देखिनुका साथै पक्षघातको जोखिम समेत रहन्छ ।

तेस्रो सूचक रक्तचाप हो । रक्तचाप अत्यधिक बढ्दा रक्तनली फुट्न सक्ने र निकै घट्दा रक्त सञ्चार पर्याप्त नहुने भएकाले घरमा नाप्दा १३५/८५ र अस्पतालमा नाप्दा १४०/९० भन्दा माथि जान नहुने चिकित्सकहरू सुझाउँछन् । सकेसम्म १३०/८० भित्रै नियन्त्रण गर्नुपर्छ । लामो समयसम्म उच्च रक्तचाप रहिरहे मुटुको भार सहनसक्ने क्षमताभन्दा बढी हुने र मुटुको मांसपेशी बाक्लो तथा कडा हुँदै जाँदा अन्ततः मुटुको शक्ति क्षीण हुने जोखिम रहन्छ ।

चौथो सूचक चिल्लो पदार्थको मात्रा हो । रगतमा रहेको यो ‘तेलिलो फोहोर’ लामो समय उच्च रहेमा रगत टाँसिने हुँदा रक्तनलीको सतहमा जम्मा भएर थक्का बन्न सजिलो हुन्छ र थक्का बढ्दै जाँदा रक्तनली नै बन्द हुनसक्छ । चिल्लो पदार्थको सही मात्रा प्रतिलिटर १.७ मिलिमोलभन्दा कम हुनुपर्छ । यसलाई नियन्त्रण गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका कम चिल्लो खाने, बढी शारीरिक गतिविधि गर्ने र कम मद्यपान गर्नु रहेको चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

पाँचौं सूचक खराब कोलेस्ट्रोल हो । कम घनत्व भएको चिल्लो पदार्थलाई ‘खराब कोलेस्ट्रोल’ भनिन्छ र यो रक्तथक्का बन्ने मुख्य कारक हो भने यसले चिल्लो पदार्थभन्दा पनि बढी हानि पुर्याउँछ । विभिन्न समूहका मानिसको खराब कोलेस्ट्रोलको मापदण्ड फरक हुन्छ । सामान्य मानिसमा प्रतिलिटर ३.४ मिलिमोलभन्दा कम हुनुपर्छ । मध्यम जोखिम समूह जस्तै उच्च रक्तचाप र मधुमेह भएकामा २.६ मिलिमोलभन्दा कम रहनुपर्छ । अलि बढी जोखिम भएका जस्तै मुटुको नसा अवरुद्ध वा पक्षाघात भइसकेकामा १.८ मिलिमोलभन्दा कममा नियन्त्रण गर्नुपर्छ भने धेरै जोखिम समूह जस्तै पटकपटक मुटु र मस्तिष्कको नसा अवरुद्ध भएकामा १.४ मिलिमोलभन्दा कम हुनुपर्छ ।

छैटौं सूचक रगतमा चिनीको मात्रा हो । लामो समय चिनीको मात्रा उच्च रहे रक्तनली सजिलै बिग्रनुका साथै रक्तनली साँघुरो भएर रगत जम्ने प्रक्रिया तीव्र हुन्छ । खाली पेटको चिनीको मात्रा प्रतिलिटर ६.१ मिलिमोलभन्दा कम र खाना खाएको २ घण्टाभित्र ११.१ मिलिमोलभन्दा कम हुनुपर्छ । यी सङ्ख्या नाघेमा मधुमेह भएको शङ्का गर्नुपर्ने र मधुमेहका बिरामीलाई मुटु तथा मस्तिष्कको नसासम्बन्धी रोग लाग्ने जोखिम सामान्य मानिसको तुलनामा २ देखि ४ गुणासम्म बढी हुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।

सातौं सूचक मुटुको पम्पिङ क्षमता हो । शरीरमा रगत प्रवाहित हुने उचित दर ५० प्रतिशतदेखि ७० प्रतिशतसम्म हुनुपर्छ । यो मुटुको भिडियो एक्स–रे (इकोकार्डियोग्राफी) गर्दा नापिने मान हो र यसले एकपटकको धड्कनमा मुटुले कति मात्रामा रगत पम्प गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ । पम्पिङ क्षमता ५० प्रतिशतभन्दा कम भएमा मुटुको शक्ति अपर्याप्त भई स्वाँस्वाँ हुने, थकान हुने र पानी जम्ने जस्ता लक्षण देखिनसक्छ ।

आठौं सूचक रक्तनलीमा जमेको थक्का हो । स्वस्थ रक्तनली चिल्लो र थक्कारहित हुनुपर्छ । यदि थक्का जमेको मात्रा ३० प्रतिशतभन्दा कम छ भने उच्च रक्तचाप, उच्च चिल्लो पदार्थ र उच्च चिनीको मात्रालाई नियन्त्रण गरे पुग्छ । ५० प्रतिशतभन्दा बढी भएमा भने त्यो मुटुको नसासम्बन्धी रोग भइसकेकाले चिकित्सकको सुझावमा एस्पिरिन र स्ट्याटिनजस्ता औषधि खानुपर्छ । ७५ प्रतिशतभन्दा बढी थक्का जमेको छ भने त्यो मुटुको नसा अवरुद्ध हुने अवस्थाको सङ्केत भएकाले जुनसुकै बेला मुटुको नसा बन्द हुने जोखिम रहन्छ र तुरुन्त अस्पताल गई उपचार गर्नुपर्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ ।