शक्ति समीकरणको नयाँ केन्द्र : ट्रम्पको बेइजिङ भ्रमण र बदलिँदो विश्व व्यवस्था

# प्रेम सागर पाैडेल

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको तीनदिने चीन भ्रमणलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विश्लेषकहरूले विश्व राजनीतिको एक निर्णायक मोडका रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन्। आठ वर्षपछि बेइजिङ ओर्लिएका ट्रम्पको यो भ्रमण एक कूटनीतिक औपचारिकता मात्र नभई बदलिँदो भूराजनीतिक यथार्थको शक्तिशाली संकेत हो। एकातिर अमेरिकी नेतृत्वले इरान युद्धलाई लिएर ‘कसैको सहयोग चाहिँदैन’ भन्ने सैन्य आत्मविश्वास प्रकट गरिरहेको छ भने अर्कोतिर विश्वकै दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रसँगको सम्बन्ध सुधार्न स्वयं राष्ट्रपति नै बेइजिङ प्रस्थान गर्नुपर्ने बाध्यताले समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको जटिल र विरोधाभासी चरित्रलाई उजागर गरेको छ।

बेइजिङको क्यापिटल इन्टरनेशनल एयरपोर्टमा उपराष्ट्रपति हान जेङ र वरिष्ठ कूटनीतिज्ञ सी फेङको उपस्थितिले मात्र होइन, नीलो र सेतो पोसाकमा सजिएका तीन सय बालबालिकाले दुई राष्ट्रका झण्डा फहराउँदै मन्डारिन भाषामा गुञ्जाएको ‘वेलकम’ को नाराले स्वयंमा एउटा शक्तिशाली कूटनीतिक सन्देश प्रवाह गरेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिको मञ्चमा स्वागतको स्तर र प्रोटोकलले कुनै पनि द्विपक्षीय सम्बन्धको गहिराइ, प्राथमिकता र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणलाई संकेत गर्छ। यस अर्थमा चीनले ट्रम्पको स्वागतका लागि तय गरेको मापदण्डले बेइजिङले वासिङ्टनसँगको सम्बन्धलाई आफ्नो परराष्ट्र नीतिको केन्द्रीय प्राथमिकतामा राखेको स्पष्ट हुन्छ। सन् २०१७ मा ट्रम्पकै पहिलो कार्यकालको भ्रमणमा पनि यस्तै स्तरको आतिथ्य प्रदर्शन गरिएको थियो। तर तत्कालीन सन्दर्भ दुई नेताबीचको व्यक्तिगत सम्बन्ध निर्माणको प्रयास थियो भने यसपटकको सन्दर्भ कैयौं गुणा बढी गम्भीर, बहुआयामिक र रणनीतिक छ। तत्कालीन अवस्थामा व्यापार युद्धको सुरुवात मात्र भएको थियो। अहिले त्यो प्रतिस्पर्धा प्रविधि, दुर्लभ खनिज, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र सैन्य गठबन्धनसम्म फैलिसकेको छ। ग्रेट हल अफ द पिपलमा आयोजना हुने स्टेट डिनर यसै रणनीतिक महत्वको अर्को प्रतीक हो। चीनले कुनै विदेशी अतिथिका लागि यति ठूलो औपचारिक सम्मानको आयोजना गर्नुलाई कूटनीतिक विज्ञहरूले सम्बन्धको केन्द्रीयताको रूपमा अर्थ्याउने गरेका छन्।

यस भ्रमणको सबैभन्दा रोचक र कूटनीतिक सिर्जनशीलताको उत्कृष्ट उदाहरण बनेको छ अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोको सहभागिता। सांसद रहँदा उइघुर मुसलमान र हङकङको मुद्दामा चीनको कटु आलोचकका रूपमा परिचित रुबियोमाथि बेइजिङले पहिल्यै प्रतिबन्ध लगाइसकेको थियो। जसमा चीन प्रवेशमा रोक पनि समावेश थियो। तर अहिले तिनै रुबियो भ्रमण दलमा सहभागी हुनुपर्ने कूटनीतिक आवश्यकता उत्पन्न हुँदा चीनले जुन लचकता र व्यवहारिकता देखायो, त्यो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सिद्धान्त र व्यवहारबीचको सन्तुलनको एक मूल्यवान केस स्टडी हो। चीनले रुबियोको नामको चिनियाँ भाषामा लेखिने तरिका ´ट्रान्सलिटरेसन` परिवर्तन गरेर पुरानो नाममा लागेको प्रतिबन्ध नयाँ नाममा लागू हुन नदिने जुक्ति निकाल्यो। यो चीनको कूटनीतिक चातुर्यको मात्र परिचायक होइन, सिद्धान्तको औपचारिकता कायम राख्दै व्यवहारिक आवश्यकता पूरा गर्ने उसको क्षमताको प्रमाण हो। यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिका विद्यार्थीहरूले आगामी दशकहरूमा पनि उद्धृत गर्नेछन्।

भ्रमण दलमा एलन मस्क, एप्पलका प्रमुख कार्यकारी टिम कुक र बोइङका प्रमुख कार्यकारीसहित १७ जना ठूला अमेरिकी व्यवसायीको उपस्थितिले यो भ्रमण राजनीतिभन्दा पनि अर्थतन्त्र केन्द्रित रहेको स्पष्ट संकेत गर्छ। इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो करिब नौ लाख करोड रुपैयाँ बराबरको बोइङ विमान खरिद सम्झौताको सम्भावनाले चीनले आफ्नो बजार क्षमता मार्फत अमेरिकासँगको व्यापार असन्तुलनलाई सम्बोधन गर्न खोजेको देखिन्छ। यो केवल व्यापारिक लेनदेन मात्र होइन, आर्थिक अन्तरनिर्भरताको त्यो जटिल संरचना हो जसले दुई विशाल अर्थतन्त्रलाई एकअर्कासँग यसरी गाँसेको छ कि कुनै पनि पक्षले पूर्ण पृथकताको मूल्य चुकाउन सक्दैन। तथापि, एनभिडियाका प्रमुख कार्यकारी जेन्सेन हुआङको अनुपस्थितिले यो चित्रमा एउटा खाली स्थान छोडिदिन्छ। चिप प्रतिबन्ध र प्रविधि हस्तान्तरणको विवाद अझै सल्टिनसकेको यथार्थलाई उनको अनुपस्थितिले मूर्त रूप दिएको छ। यसले दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्ध एकैसाथ सहकार्य र प्रतिस्पर्धाको रस्साकस्सीमा रहेको चित्रण गर्छ।

सी–ट्रम्प वार्ताको मूल एजेन्डामा व्यापार, ताइवान, दुर्लभ खनिज र कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता विषयले समकालीन भूराजनीतिको केन्द्रीय प्रश्नहरूलाई समेट्छन्। विशेष गरी दुर्लभ खनिजको विषय अहिले विश्व अर्थतन्त्रको सबैभन्दा संवेदनशील र रणनीतिक मुद्दा बनेको छ। चीनसँग विश्वको दुर्लभ खनिज प्रशोधनको झण्डै ९० प्रतिशत क्षमता छ। जुन आधुनिक प्रविधि, हरित ऊर्जा र रक्षा उद्योगको मेरुदण्ड हो। यसैगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ताको क्षेत्रमा पनि चीन र अमेरिका बीचको प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गर्ने सम्भावना बढ्दो छ। यी दुई विषयमा हुने छलफलले आगामी दशकको विश्व आर्थिक र प्राविधिक परिदृश्यको खाका कोर्न सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिन्न।

ट्रम्पले वासिङ्टनबाट प्रस्थान गर्नुअघि पत्रकारहरूसँगको कुराकानीमा दिएको अभिव्यक्तिले अमेरिकी विदेश नीतिको अन्तरविरोधलाई रोचक ढंगले उजागर गर्छ। एकातिर ‘इरान युद्ध टुंग्याउन चीनको सहयोग आवश्यक छैन, अमेरिका जसरी पनि जित्छ’ भन्ने सैन्य आत्मविश्वास, अर्कोतिर ‘इरानसँग आणविक हतियार हुनुहुँदैन’ भन्ने स्पष्ट रणनीतिक लक्ष्य। तर, भ्रमणको एजेन्डामा इरान युद्धलाई राखिनुले नै यस विषयमा चीनको कूटनीतिक हैसियतलाई अमेरिकाले पूर्ण रूपमा नकार्न नसकेको यथार्थलाई रेखांकित गर्छ। यसले मध्यपूर्वमा चीनको बढ्दो प्रभावप्रति वासिङ्टनको असहजता पनि प्रस्ट हुन्छ। मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनमा चीनले साउदी अरेबिया र इरानबीच मध्यस्थता गरेर जुन कूटनीतिक हैसियत स्थापित गरेको छ, त्यसलाई अमेरिकाले आफ्नो परम्परागत प्रभाव क्षेत्रमा चुनौतीका रूपमा हेरेको देखिन्छ।

यो भ्रमण केवल दुई देशबीचको सम्बन्धमा सीमित नरही बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको एउटा शक्तिशाली संकेत पनि हो। शीतयुद्धको अन्त्यपछि एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको परिकल्पनाले सार्थकता गुमाइसकेको छ। चीनको आर्थिक उदय, भारतको बढ्दो रणनीतिक हैसियत, रुसको पुनरुत्थान र ग्लोबल साउथका मुलुकहरूको बढ्दो सामूहिक आवाजले विश्व राजनीतिलाई बहुध्रुवीय दिशातर्फ धकेलिरहेको छ। यस परिप्रेक्ष्यमा ट्रम्पको बेइजिङ भ्रमणलाई विश्लेषण गर्दा यो अमेरिकी व्यवहारिकता र चीनको रणनीतिक धैर्यताबीचको एक जटिल अन्तरक्रियाको जीवन्त उदाहरण हो।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, ट्रम्पको यो चीन भ्रमणले समकालीन विश्व राजनीतिका केही आधारभूत यथार्थहरूलाई रेखांकित गरेको छ। पहिलो, आर्थिक अन्तरनिर्भरता यति गहिरो भइसकेको छ कि पूर्ण पृथकता कुनै पनि पक्षको हितमा छैन। दोस्रो, प्रतिस्पर्धा र सहकार्य एकैसाथ अघि बढ्न सक्छन् र यिनलाई परस्पर विरोधी होइन, एकै सिक्काका दुई पाटोका रूपमा बुझ्नुपर्छ। तेस्रो, कूटनीतिक चातुर्य र व्यवहारिकताले सैद्धान्तिक अडानलाई कमजोर नबनाई जटिल समस्याको समाधान दिन सक्छ, रुबियो प्रकरण यसैको उत्कृष्ट पाठ हो। प्रतिबन्ध र स्वागतको दोहोरो खेल, आर्थिक अन्तरनिर्भरता र रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको एकसाथ अस्तित्व, सैन्य आत्मविश्वास र आर्थिक बाध्यताको परस्पर सम्बन्ध। यिनै विरोधाभासहरूले आगामी विश्व व्यवस्थाको स्वरूप निर्धारण गर्नेछन्। यस भ्रमणले विश्व राजनीति द्वन्द्वको सट्टा सन्तुलन, पृथकताको सट्टा संलग्नता र एकध्रुवीयताको सट्टा बहुध्रुवीयताको बाटोमा अग्रसर रहेको सन्देश प्रवाह गरेको छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।