रुस–भारत सम्बन्ध : बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको परिपक्व साझेदारी

✍️ प्रेम सागर पौडेल

विश्व राजनीति अहिले गहिरो संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। एकातिर पश्चिमी प्रभुत्वमा आधारित पुरानो अन्तर्राष्ट्रिय संरचना दबाबमा परेको छ, अर्कोतिर एशिया, यूरेसिया, ग्लोबल साउथ र उदीयमान अर्थतन्त्रहरू नयाँ शक्ति-सन्तुलन निर्माणको प्रक्रियामा छन्। यही ऐतिहासिक मोडमा रुस र भारतबीचको सम्बन्ध केवल दुई देशबीचको परम्परागत मित्रताको विषय मात्र होइन; यो बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा रणनीतिक स्वायत्तता, सार्वभौमिक समानता र बहुध्रुवीय सन्तुलनको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण बनेको छ।

रुस–भारत सम्बन्धको विशेषता यसको स्थायित्व हो। शीतयुद्ध, सोभियत संघको विघटन, उदारवादी विश्व व्यवस्थाको विस्तार, पश्चिमी प्रतिबन्ध, युक्रेन युद्ध, इन्डो–प्यासिफिक प्रतिस्पर्धा र ग्लोबल साउथको उदय, यी सबै अन्तर्राष्ट्रिय उतारचढावबीच पनि मस्को र नयाँदिल्लीबीचको सम्बन्ध टुटेको छैन। बरु, बदलिँदो परिस्थितिसँगै यो सम्बन्ध ऊर्जा, व्यापार, रक्षा, प्रविधि, कूटनीति, संस्कृति र बहुपक्षीय मञ्चहरूमा नयाँ ढंगले विस्तार हुँदै गएको छ।

हालै नयाँदिल्लीमा ब्रिक्स विदेशमन्त्रीस्तरीय बैठकको सन्दर्भमा भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकर र रुसी विदेशमन्त्री सेर्गेई लाभरोभबीच भएको भेटले यही निरन्तरताको स्पष्ट संकेत दिएको छ। उक्त भेटमा ऊर्जा, व्यापार, भू–राजनीतिक अस्थिरता र द्विपक्षीय सहकार्यलाई अघि बढाउने विषयमा छलफल भएको भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।

आज रुसका लागि भारत केवल दक्षिण एशियाली मित्र राष्ट्र होइन। भारत एक उदाउँदो सभ्यतागत शक्ति, विशाल बजार, स्वतन्त्र कूटनीतिक आवाज र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको सम्भावित प्रमुख स्तम्भ हो। त्यस्तै भारतका लागि रुस केवल पुरानो रक्षा साझेदार होइन। रुस ऊर्जा सुरक्षा, रणनीतिक प्रविधि, भू–राजनीतिक सन्तुलन, यूरेसियाली पहुँच र संयुक्त राष्ट्रसहित बहुपक्षीय मञ्चहरूमा दीर्घकालीन भरोसाको स्रोत हो।

राजनीतिक दृष्टिले हेर्दा, भारतले पछिल्ला वर्षहरूमा “रणनीतिक स्वायत्तता” लाई आफ्नो विदेश नीतिको केन्द्रमा राखेको छ। भारत अमेरिकासँग पनि सम्बन्ध विस्तार गर्छ, युरोपसँग पनि व्यापार र प्रविधि सहकार्य बढाउँछ, क्वाडमा पनि सक्रिय रहन्छ, तर रुससँगको सम्बन्धलाई छोड्दैन। यही भारतको परिपक्व कूटनीति हो। रुसले पनि भारतको यही स्वायत्त चरित्रलाई सम्मान गर्दै सम्बन्धलाई आदेश–पालनको ढाँचामा होइन, समान साझेदारीको आधारमा अघि बढाएको देखिन्छ।

कूटनीतिक रूपमा दुवै देशले ब्रिक्स, एससीओ, संयुक्त राष्ट्रसंघ, जी–२० र अन्य बहुपक्षीय मञ्चहरूमा ग्लोबल साउथको आवाज, बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मान र एकपक्षीय दबाबविरुद्ध सन्तुलित दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। हालको ब्रिक्स बैठकमा भारतले सुरक्षित समुद्री मार्ग, ऊर्जा आपूर्ति, खाद्य सुरक्षा र एकपक्षीय प्रतिबन्धजस्ता विषयमा जोड दिएको छ। जुन रुससहित धेरै ग्लोबल साउथ राष्ट्रहरूको साझा चासोसँग मेल खान्छ।

आर्थिक क्षेत्रमा रुस–भारत सम्बन्ध अब परम्परागत व्यापारिक सीमाबाट बाहिर निस्कँदैछ। ऊर्जा, मल, औषधि, कृषि, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, रेल, बैंकिङ, पेट्रोकेमिकल, सूचना प्रविधि र पूर्वाधारसम्म सहकार्य विस्तार भएको छ। भारतको विदेश मन्त्रालयको पछिल्लो विवरणअनुसार रक्षा, ऊर्जा, विज्ञान–प्रविधि, व्यापार, सांस्कृतिक आदानप्रदान र अन्तरसरकारी आयोगमार्फत सम्बन्धलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाइएको छ।

ऊर्जा क्षेत्रमा रुस–भारत सम्बन्ध अहिले सबैभन्दा निर्णायक तहमा पुगेको छ। पश्चिमी प्रतिबन्ध र विश्व ऊर्जा बजारको अस्थिरताबीच भारतका लागि रुस भरपर्दो ऊर्जा आपूर्तिकर्ता बनेको छ। भारतजस्तो विशाल अर्थतन्त्रका लागि ऊर्जा सुरक्षा केवल आर्थिक विषय होइन; यो औद्योगिक वृद्धि, मुद्रास्फीति नियन्त्रण, राष्ट्रिय सुरक्षा र सामाजिक स्थायित्वसँग जोडिएको प्रश्न हो। रुसले यही आवश्यकता बुझेर भारतसँग दीर्घकालीन ऊर्जा सहकार्यलाई प्राथमिकता दिएको छ।

तेल र ग्याससँगै आणविक ऊर्जा पनि यस सम्बन्धको महत्वपूर्ण स्तम्भ हो। कुडनकुलम आणविक ऊर्जा परियोजना भारत–रुस प्राविधिक विश्वासको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ। भविष्यमा स्वच्छ ऊर्जा, साना मोड्युलर रिएक्टर, आणविक इन्धन चक्र र औद्योगिक प्रविधिमा थप सहकार्यको सम्भावना छ। यस्तो सहकार्यले भारतको ऊर्जा विविधीकरणलाई बल पुर्‍याउँछ भने रुसको उच्च प्रविधि क्षमतालाई एशियाली बजारसँग जोड्छ।

महत्वपूर्ण खनिज क्षेत्रमा पनि नयाँ सम्भावना देखिएको छ। भारत र रुस लिथियम तथा दुर्लभ खनिजहरूको अन्वेषण, प्रशोधन र प्रविधिगत सहकार्य सम्बन्धी प्रारम्भिक समझदारी तर्फ अघि बढिरहेको Reuters-आधारित विवरणहरूमा उल्लेख छ। यस्तो सहकार्य केवल व्यापार होइन; यो भविष्यको विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, हरित ऊर्जा, रक्षा प्रविधि र उच्च औद्योगिक उत्पादनसँग जोडिएको रणनीतिक विषय हो।

रक्षा सम्बन्ध भारत–रुस साझेदारीको ऐतिहासिक मेरुदण्ड हो। दशकौँदेखि भारतीय रक्षा संरचनामा रुसी प्रविधि, उपकरण, प्रशिक्षण र संयुक्त उत्पादनको गहिरो प्रभाव रहँदै आएको छ। भारतको विदेश मन्त्रालयले पनि यो सहकार्य क्रेता–बिक्रेता सम्बन्धबाट संयुक्त अनुसन्धान, विकास, उत्पादन र सम्भावित निर्यातसम्म विकसित भएको उल्लेख गरेको छ।

यही कारण भारत–रुस रक्षा सम्बन्धलाई केवल सैन्य कारोबारका रूपमा बुझ्नु गल्ती हुन्छ। यो विश्वास, दीर्घकालीन आपूर्ति, प्राविधिक अनुकूलता र रणनीतिक निरन्तरतामा आधारित संरचना हो। भारतले रक्षा विविधीकरण गरिरहेको छ, तर रुससँगको आधारभूत सम्बन्ध अझै महत्वपूर्ण छ। रुसका लागि पनि भारत यस्तो साझेदार हो, जसले दबाबका क्षणमा समेत सम्बन्धलाई सजिलै त्याग्दैन।

सांस्कृतिक क्षेत्रमा रुस–भारत सम्बन्धको जरा अझ गहिरो छ। भारतीय सिनेमा, योग, साहित्य, शास्त्रीय संगीत र दर्शनप्रति रुसमा लामो समयदेखि आकर्षण रहँदै आएको छ। भारतमा पनि रुसी साहित्य, विज्ञान, अन्तरिक्ष अध्ययन र सोभियतकालीन मित्रताको स्मृति अझै जीवित छ। यही सांस्कृतिक पूँजीले कूटनीतिक सम्बन्धलाई जनस्तरीय भावनासँग जोडेको छ। राज्यस्तरीय सम्बन्ध मात्र टिकाउ हुँदैन; जनस्तरीय सद्भावले मात्र त्यसलाई दीर्घकालीन बनाउँछ।

आज पश्चिमी संसारले रुसलाई अलग्याउने प्रयास गरिरहेको छ, तर भारतको व्यवहारले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ कि विश्व अब एकध्रुवीय आदेशबाट चल्दैन। प्रत्येक सार्वभौम राष्ट्रले आफ्नो ऊर्जा सुरक्षा, रक्षा आवश्यकता, आर्थिक हित र कूटनीतिक स्वतन्त्रताको आधारमा निर्णय गर्न सक्छ। भारतले रुससँगको सम्बन्ध कायम राखेर यही सिद्धान्त व्यवहारमा देखाएको छ।

रुसको दृष्टिबाट हेर्दा, भारतसँगको साझेदारी पश्चिमी दबाबको प्रतिरोध मात्र होइन; यो नयाँ विश्व व्यवस्थाको रचनात्मक खाका हो। मस्कोले चीन, भारत, इरान, मध्य एशिया, अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र ग्लोबल साउथका अन्य राष्ट्रहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्दै पश्चिमकेन्द्रित प्रणालीको विकल्प निर्माण गर्न खोजिरहेको छ। यस प्रक्रियामा भारतको स्थान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। किनभने भारतसँग विशाल जनसंख्या, तीव्र आर्थिक वृद्धि, प्राविधिक क्षमता, कूटनीतिक सन्तुलन र विश्वव्यापी स्वीकार्यता छ।

निश्चय नै, रुस–भारत सम्बन्ध चुनौतीविहीन छैन। भारतको पश्चिमसँग बढ्दो सम्बन्ध, चीनसँग भारतको सीमा तनाव, रुस–चीन निकटता, भुक्तानी प्रणालीका जटिलता, व्यापार असन्तुलन र प्रतिबन्धजन्य जोखिमहरू वास्तविक प्रश्न हुन्। तर परिपक्व साझेदारीको अर्थ चुनौतीको अभाव होइन; चुनौतीबीच पनि संवाद, विश्वास र साझा हित कायम राख्ने क्षमता हो। यही अर्थमा रुस–भारत सम्बन्ध परिपक्व छ।

भारतले रुसलाई त्याग्दैन, किनकि रुस भारतको रणनीतिक स्मृति, रक्षा संरचना, ऊर्जा सुरक्षा र बहुध्रुवीय दृष्टिकोणसँग जोडिएको छ। रुसले भारतलाई कम आँक्दैन, किनकि भारत भविष्यको विश्व व्यवस्थामा निर्णायक आवाज बन्ने शक्ति हो। यही पारस्परिक यथार्थबोधले दुवै देशलाई नजिक राखेको छ।

आजको रुस–भारत सम्बन्धलाई एउटा वाक्यमा बुझ्न सकिन्छ। यो भावनात्मक मित्रता मात्र होइन, इतिहासद्वारा परीक्षित र भविष्यद्वारा आवश्यक बनाइएको रणनीतिक साझेदारी हो। विश्व अस्थिर छ, पश्चिम–पूर्व ध्रुवीकरण तीव्र छ, ऊर्जा बजार अनिश्चित छ, आपूर्ति शृंखला पुनर्गठित हुँदैछ, र बहुपक्षीय संस्थाहरू दबाबमा छन्। यस्तो समयमा मस्को र नयाँदिल्लीबीचको संवाद, सहकार्य र विश्वास केवल दुई देशका लागि होइन, सन्तुलित विश्व व्यवस्थाका लागि पनि महत्वपूर्ण छ।

रुसले भारतसँगको सम्बन्धमा देखाएको धैर्य, दीर्घकालीन दृष्टि र समानताको व्यवहार आजको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका लागि एउटा अर्थपूर्ण सन्देश हो। शक्तिशाली राष्ट्रले साझेदारलाई दबाबमा होइन, सम्मानमा राख्न सक्छ भन्ने उदाहरण रुस–भारत सम्बन्धले प्रस्तुत गरेको छ। भारतले पनि आफ्नो स्वायत्त निर्णय क्षमतामार्फत देखाएको छ कि नयाँ विश्व व्यवस्थामा मित्रता आदेशबाट होइन, हित, सम्मान र विश्वासबाट टिक्छ।

आगामी दशकमा बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था यदि साँच्चिकै संस्थागत रूपमा स्थापित भयो भने, रुस–भारत सम्बन्ध त्यसको प्रमुख आधारमध्ये एक हुनेछ। यो सम्बन्ध केवल अतीतको विरासत होइन; वर्तमानको आवश्यकता र भविष्यको सम्भावना हो। मस्को र नयाँदिल्लीबीचको साझेदारीले देखाइरहेको छ कि विश्वको स्थायित्व कुनै एक ध्रुवको प्रभुत्वमा होइन, धेरै सभ्यतागत शक्तिहरूबीचको सन्तुलित सहकार्यमा निहित छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।