नेपाल–रुस सहकार्यको नयाँ आधार : कृषि, प्रविधि र खाद्य सुरक्षा

# मुना चन्द

नेपाल–रुस सम्बन्धको इतिहास केवल कूटनीतिक औपचारिकतामा सीमित छैन। यो सम्बन्ध शिक्षा, पूर्वाधार, औद्योगिक विकास, प्राविधिक सहयोग, सांस्कृतिक आत्मीयता र आपसी सम्मानको आधारमा विकसित भएको सम्बन्ध हो। नेपाल र तत्कालीन सोभियत संघबीच सन् १९५६ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएयता दुई देशले विभिन्न चरणमा मित्रता, विश्वास र सहकार्यलाई निरन्तरता दिएका छन्। अहिले नेपाल–रुस सम्बन्ध ७०औँ वर्षको ऐतिहासिक मोडतर्फ अघि बढिरहँदा यो सम्बन्धलाई नयाँ युगअनुसार कृषि, पशुपालन, वनस्पति, खाद्य सुरक्षा र प्रविधिमा आधारित व्यावहारिक साझेदारीतर्फ रूपान्तरण गर्ने अवसर खुलेको छ।

रुसले पछिल्ला दशकहरूमा कृषि क्षेत्रमा हासिल गरेको उपलब्धि विश्वका लागि अध्ययनयोग्य छ। कठोर मौसम, विशाल भूभाग, छोटो खेती मौसम, भूराजनीतिक दबाब र आर्थिक प्रतिबन्धका बीच पनि रुसले कृषि उत्पादनलाई राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक आत्मनिर्भरता र निर्यात क्षमतासँग जोड्यो। कुनै समय खाद्य आयातमा निर्भर रहेको रुस आज गहुँ तथा अन्न उत्पादन र निर्यातमा विश्वका प्रमुख देशमध्ये पर्छ। यो सफलता संयोग होइन; दीर्घकालीन नीति, वैज्ञानिक अनुसन्धान, आधुनिक बीउ, यान्त्रीकरण, भण्डारण पूर्वाधार, बजार व्यवस्थापन र राज्यको स्पष्ट प्राथमिकताको परिणाम हो।

रुसको कृषि रूपान्तरणको मुख्य शक्ति प्रविधि हो। विशाल खेतीयोग्य जमिनमा आधुनिक ट्रयाक्टर, कम्बाइन हार्भेस्टर, माटो परीक्षण, मौसम पूर्वानुमान, उपग्रह-आधारित नक्साङ्कन र डिजिटल खेती प्रणाली प्रयोग गरिएको छ। यसले उत्पादन लागत घटाएको छ, उत्पादकत्व बढाएको छ र किसानलाई बजारसँग जोडेको छ। गहुँ, जौ, आलु, चुकन्दर, सूर्यमुखी र तरकारी उत्पादनमा क्षेत्रअनुकूल जात विकासले रूसी कृषिलाई प्रतिस्पर्धी बनाएको छ।

त्यस्तै, रुसले संरक्षित खेती र ग्रीनहाउस प्रणालीमा पनि उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। कठोर जाडोमा पनि तरकारी उत्पादन सम्भव बनाउने तापक्रम नियन्त्रण, स्वचालित सिँचाइ, प्रकाश व्यवस्थापन र ऊर्जा-दक्ष प्रविधिले खाद्य आपूर्तिलाई स्थिर बनाएको छ। नेपालका हिमाली र उच्च पहाडी क्षेत्रमा यस्तो प्रविधि अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ। मुस्ताङ, मनाङ, दोलखा, सोलुखुम्बु, रसुवा, हुम्ला, जुम्ला, मुगु, डोल्पा र ताप्लेजुङजस्ता जिल्लामा ऊर्जा-दक्ष ग्रीनहाउस प्रविधिले मौसमी निर्भरता घटाएर स्थानीय उत्पादन, पोषण सुरक्षा र रोजगारी बढाउन सक्छ।

पशुपालन क्षेत्रमा पनि रुसको अनुभव नेपालका लागि उपयोगी छ। आधुनिक पशुपालन केवल पशु संख्या बढाउने विषय होइन; नस्ल सुधार, पशु आहार, रोग नियन्त्रण, खोप, प्रयोगशाला, जैविक सुरक्षा, प्रशोधन उद्योग र बजार शृंखलाको समन्वय हो। नेपालमा गाईभैंसी, बाख्रा, भेडा, बंगुर, कुखुरा, याक–चौँरी र माछापालनको ठूलो सम्भावना छ। तर नस्ल सुधार, गुणस्तरीय दाना, पशु स्वास्थ्य सेवा, कोल्ड चेन र प्रशोधन उद्योग कमजोर हुँदा किसानले पर्याप्त लाभ पाउन सकेका छैनन्। रुससँगको सहकार्यले पशु स्वास्थ्य प्रयोगशाला, उच्च पहाडी पशुपालन प्रविधि, डेरी प्रशोधन, मासु प्रशोधन, दाना उत्पादन र जैविक सुरक्षा प्रणालीमा नयाँ ढोका खोल्न सक्छ।

नेपाल–सोभियत सम्बन्धको मौखिक स्मृतिमा तत्कालीन राजा महेन्द्र वीरविक्रम शाहदेवलाई सोभियत पक्षबाट रूसी बँदेल उपहारस्वरूप दिइएको प्रसंग पनि चर्चा हुने गर्छ। यो प्रसंगको पूर्ण आधिकारिक अभिलेख थप अनुसन्धानको विषय हुन सक्छ, तर यसले एउटा ऐतिहासिक संकेत अवश्य दिन्छ। नेपाल र रुसबीच पशुपालन तथा जैविक स्रोतसम्बन्धी सहकार्यको सम्भावना पुरानै हो। पहिले प्रतीकात्मक रूपमा देखिएको यस्तो सम्बन्धलाई आज वैज्ञानिक नस्ल सुधार, पशु आनुवंशिकी, पशु रोग नियन्त्रण र कृषि अनुसन्धानको संस्थागत साझेदारीमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

वनस्पति र जडीबुटी क्षेत्रमा पनि नेपाल–रुस सहकार्यको ठूलो सम्भावना छ। रुस विशाल वनसम्पदा, वन व्यवस्थापन, औषधीय वनस्पति अनुसन्धान, बीउ संरक्षण र चिसो क्षेत्रका जैविक स्रोत अध्ययनमा अनुभव भएको देश हो। नेपाल हिमालयी जैविक विविधताको धनी मुलुक हो। यार्सागुम्बा, जटामसी, चिराइतो, पाँचऔंले, टिमुर, अलैंची, अदुवा, बेसार, रुद्राक्ष, सुगन्धित वनस्पति र औषधीय जडीबुटी नेपालका मूल्यवान सम्पत्ति हुन्। तर नेपालले अझै पनि धेरैजसो जडीबुटी कच्चा रूपमा निर्यात गर्छ। अनुसन्धान, प्रशोधन, गुणस्तर प्रमाणीकरण, ब्रान्डिङ र अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच कमजोर छ। रुससँग मिलेर हिमालयन मेडिसिनल प्लान्ट रिसर्च एन्ड प्रोसेसिङ सेन्टर, गुणस्तर परीक्षण प्रयोगशाला र औषधीय वनस्पति मूल्य शृंखला विकास गर्न सकिन्छ।

नेपालका लागि रूसी अनुभवको सबैभन्दा ठूलो पाठ हो। कृषि निर्वाहको विषय मात्र होइन, राष्ट्रिय उत्पादन रणनीति हो। खाद्य सुरक्षा केवल खेतमा बाली लगाएर सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि बीउ, माटो, सिँचाइ, मेसिन, किसान तालिम, भण्डारण, प्रशोधन, यातायात, बजार र नीति सबै एकसाथ चाहिन्छ। नेपालमा धेरै वर्षदेखि कृषि प्राथमिकता हो भनिए पनि कार्यान्वयन कमजोर छ। किसानले समयमा मल पाउँदैनन्, उत्पादनले उचित मूल्य पाउँदैन, भण्डारण छैन, प्रशोधन छैन, र बजारमा बिचौलियाको दबदबा छ। यस्तो अवस्थामा रुससँगको सहकार्यले उत्पादनमुखी कृषि मोडेल बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।

७०औँ वर्षगाँठको अवसरमा नेपाल र रुसले केही स्पष्ट र परिणाममुखी परियोजनामा सहकार्य गर्न सक्छन्। पहिलो, चिसो तथा पहाडी क्षेत्रका लागि उपयुक्त बीउ र बाली अनुसन्धान कार्यक्रम। दोस्रो, हिमाली जिल्लामा ऊर्जा-दक्ष ग्रीनहाउस मोडेल। तेस्रो, पशु रोग परीक्षण तथा खोप अनुसन्धान प्रयोगशाला। चौथो, डेरी, मासु र दाना प्रशोधन केन्द्र। पाँचौँ, जडीबुटी प्रशोधन तथा गुणस्तर प्रमाणीकरण प्रयोगशाला। छैटौँ, साना किसानका लागि उपयुक्त कृषि यन्त्र उत्पादन वा आपूर्ति। सातौँ, नेपाली विद्यार्थी, कृषि प्राविधिक, पशु चिकित्सक र वनस्पति वैज्ञानिकका लागि रूसी विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान केन्द्रमा विशेष छात्रवृत्ति।

नेपाल–रुस सहकार्यका सम्भावित क्षेत्र भने स्पष्ट छन्। कृषि अनुसन्धान, पशुपालन, जडीबुटी, खाद्य प्रशोधन, ऊर्जा, प्राविधिक शिक्षा, आपतकालीन उद्धार, भौगर्भिक अध्ययन, जलवायु अनुकूलन, डिजिटल प्रविधि र औद्योगिक विकास। यी क्षेत्रमा सहकार्य अघि बढे नेपालले प्रत्यक्ष उत्पादन, रोजगारी र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा लाभ लिन सक्छ।

नेपालले रुससँगको सम्बन्धलाई केवल परम्परागत मित्रताका रूपमा होइन, विकास साझेदारीका रूपमा पुनर्परिभाषित गर्न आवश्यक छ। रुसका लागि नेपाल दक्षिण एसियाको मित्रवत, ऐतिहासिक र संवेदनशील साझेदार हो। नेपालका लागि रुस ज्ञान, प्रविधि, शिक्षा, कृषि रूपान्तरण र बहुध्रुवीय कूटनीतिक सन्तुलनको महत्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छ। नेपालले भारत, चीन, अमेरिका, युरोप, जापान र रुस सबैसँग राष्ट्रिय हितका आधारमा सन्तुलित सम्बन्ध राख्न सक्छ। यही नेपालको आत्मनिर्भर र परिपक्व कूटनीतिको आधार हो।

अब नेपाल–रुस सम्बन्धलाई उत्सव, वक्तव्य र शुभकामनामा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। यसलाई किसानको खेत, पशुपालकको गोठ, विद्यार्थीको प्रयोगशाला, जडीबुटी उत्पादकको प्रशोधन केन्द्र र ग्रामीण युवाको रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ। कृषि, पशुपालन र वनस्पतिमा रुसले हासिल गरेको उपलब्धि नेपालका लागि प्रेरणा मात्र होइन, व्यवहारिक सहकार्यको आधार पनि हो।

यदि नेपालले स्पष्ट प्राथमिकता, स्थिर नीति र परियोजना-केन्द्रित कूटनीति अघि बढायो भने रुससँगको सहकार्यले हिमाल, पहाड र तराईसम्म उत्पादनमुखी परिवर्तन ल्याउन सक्छ। नेपालले अब केवल सहायता खोज्ने होइन; प्रविधि, ज्ञान, बजार, सीप र उत्पादनमा साझेदारी खोज्नुपर्छ। रुसले पनि नेपालसँगको पुरानो मित्रतालाई नयाँ पुस्ताको विकास साझेदारीमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

नेपाल–रुस सम्बन्धको ७०औँ वर्षगाँठको वास्तविक अर्थ यही हुनेछ, इतिहासको सम्मान, वर्तमानको आवश्यकता र भविष्यको साझा निर्माण।