चीन–अमेरिका सम्बन्धको नयाँ अध्याय : नेपाली पाठकका केही भ्रम र यथार्थ

# फु यू हाई

चीन र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध विश्व राजनीतिको सबैभन्दा जटिल र सबैभन्दा बढी चासोको विषय हो। यी दुई महाशक्तिबीचको हरेक भेटवार्ता, हरेक सहमति र हरेक मतभेदले एसिया, अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिकादेखि युरोपसम्मका देशहरूको विदेश नीति, अर्थतन्त्र र सुरक्षा रणनीतिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। नेपाल पनि यसको अपवाद होइन। तर, नेपाली पाठक र केही राजनीतिक वृत्तमा चीन–अमेरिका सम्बन्धलाई लिएर केही भ्रमहरू व्याप्त छन्। यी भ्रमहरूले नेपालको कूटनीतिक बुझाइ, छिमेकीसँगको सम्बन्ध र विकास साझेदारीको चरित्रलाई प्रभावित पार्न सक्छन्। तसर्थ, मे १८ मा चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ चियाकुनले दिएको अभिव्यक्तिको सन्दर्भलाई केन्द्रमा राखेर यी भ्रमहरूको विश्लेषण आवश्यक छ।

मे १८ को नियमित पत्रकार सम्मेलनमा प्रवक्ता गुओ चियाकुनले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चीन भ्रमणका उपलब्धिबारे प्रश्नको जवाफ दिए। उनका अनुसार राष्ट्रपति ट्रम्पको चीन भ्रमणका क्रममा दुवै राष्ट्रनायकले ‘चीन–अमेरिका रचनात्मक रणनीतिक स्थिर सम्बन्ध’ लाई दुई देश सम्बन्धको नयाँ निर्धारणका रूपमा स्थापित गर्न सहमति जुटाए। यो केवल कूटनीतिक शब्दावली मात्र होइन, दुई देशले आफ्नो सम्बन्धलाई स्थायित्व, पारस्परिक सम्मान र संवादको आधारमा अघि बढाउने प्रतिबद्धता हो। यसबाहेक, दुवै पक्षले उच्च तहको आवतजावत, कूटनीतिक, आर्थिक र व्यापारिक क्षेत्रमा संवाद र सहकार्यको रूपरेखा तयार गर्ने तथा साझा चासोका अन्तर्राष्ट्रिय र क्षेत्रीय विषयहरूमा गहन वैचारिक आदानप्रदान गर्ने सहमति पनि भएको छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, प्रवक्ता गुओले चीन अमेरिकासँग मिलेर दुवै राष्ट्रनायकबीच सम्पन्न महत्त्वपूर्ण मतैक्यलाई ‘निश्चित र सम्पूर्ण रूपमा’ व्यवहारमा उतार्न इच्छुक रहेको स्पष्ट पारे।

नेपाली पाठकमा सबैभन्दा व्यापक भ्रम के छ भने चीन र अमेरिका सधैं एकअर्काका शत्रु हुन् र उनीहरूबीच कहिल्यै सहकार्य सम्भव छैन। यो भ्रम आंशिक रूपमा पश्चिमा सञ्चारमाध्यमले निर्माण गरेको ‘शीतयुद्ध २.०’ को कथामा आधारित छ। यथार्थ यो हो कि चीन र अमेरिकाबीच प्रतिस्पर्धा र मतभेद दुवै छन्, तर सहकार्यको ठूलो इतिहास र अझ ठूलो सम्भावना पनि छ। दुई देशबीचको व्यापार वार्षिक सयौं अर्ब डलरको छ। जलवायु परिवर्तन, आतङ्कवाद विरोधी सङ्घर्ष, विश्वव्यापी स्वास्थ्य सङ्कट र आणविक अप्रसार जस्ता विषयमा दुवै देशले संयुक्त रूपमा काम गरेका छन्। ट्रम्पकै पहिलो कार्यकालमा पनि चीन र अमेरिकाबीच व्यापार सम्झौता भएको थियो। अहिलेको ‘रणनीतिक स्थिर सम्बन्ध’ को अवधारणाले देखाउँछ कि दुवै पक्ष टकरावलाई व्यवस्थापन गर्दै सहकार्यको क्षेत्र विस्तार गर्न चाहन्छन्। चीनले ‘निश्चित र सम्पूर्ण रूपमा’ सहमति कार्यान्वयन गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनुले उसको गम्भीरता र इमानदारी दुवै देखाउँछ।

केही नेपाली विश्लेषकहरू मान्छन् कि चीनले अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई भारतलाई घेर्न वा रुसलाई कमजोर बनाउन प्रयोग गर्छ। यो भ्रमले त्रिकोणात्मक कूटनीतिको जटिलतालाई नबुझेको देखाउँछ। चीनको विदेश नीतिको आधार नै ‘शान्तिपूर्ण विकास’ र ‘सबैसँग मित्रता’ हो। चीनले भारतसँग सीमा विवादलाई शान्तिपूर्ण वार्ताबाट समाधान गर्न खोजेको छ र ब्रिक्स, एससीओ जस्ता मञ्चहरूमा भारत र रुस दुवैसँग नजिकबाट सहकार्य गरिरहेको छ। यदि चीनले अमेरिकासँगको सम्बन्ध सुधार्यो भने त्यसले दक्षिण एसिया क्षेत्रमा स्थिरता ल्याउँछ, जुन नेपालका लागि पनि फाइदाजनक हुन्छ। नेपालले चीन र अमेरिकाबीचको सुधारिँदो सम्बन्धलाई आफ्नो विकास र सन्तुलित कूटनीतिको अवसरका रूपमा हेर्नुपर्छ, न कि कसैविरुद्धको रणनीतिका रूपमा।

केही आलोचकहरू चीन र अमेरिकाबीच भएका सहमतिहरू केवल कूटनीतिक दिखावा हुन्, वास्तविक कार्यान्वयन हुँदैन भन्ने धारणा राख्छन्। यो भ्रमको जरा पनि पश्चिमा सञ्चारमाध्यमको चीनप्रतिको पूर्वाग्रह हो। वास्तवमा, चीनले आफ्नो कूटनीतिक प्रतिबद्धता पूरा गर्ने सन्दर्भमा लामो र विश्वसनीय इतिहास बनाएको छ। विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्यता लिँदा गरेको प्रतिबद्धता, पेरिस जलवायु सम्झौताप्रतिको अडान, र बीआरआई अन्तर्गतका सयौं परियोजनाको कार्यान्वयनले चीनको कुरा र काममा एकरूपता देखाउँछ। प्रवक्ता गुओले प्रयोग गरेको ‘निश्चित र सम्पूर्ण रूपमा व्यवहारमा उतार्न इच्छुक’ भन्ने अभिव्यक्तिले चीनको स्पष्ट सङ्कल्प झल्काउँछ। नेपालले पनि चीनसँग भएका बीआरआई, पारवहन, रेलमार्ग जस्ता सम्झौताहरूमा चीनको कार्यान्वयन क्षमता प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सक्छ।

यो भ्रम सबैभन्दा खतरनाक छ। नेपाल भूराजनीतिक रूपमा दुई ठूला शक्तिको बीचमा अवस्थित छ। चीन र अमेरिकाबीचको सम्बन्धले दक्षिण एसियाको शक्ति सन्तुलन, लगानी प्रवाह, व्यापार मार्ग र सुरक्षा वातावरणलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यदि चीन र अमेरिकाबीच तनाव बढ्छ भने त्यसको असर नेपालजस्ता देशहरूमा पर्छ। चाहे त्यो लगानीको अनिश्चितता होस्, व्यापारिक अवरोध होस्, वा कूटनीतिक दबाब। यसको विपरीत, यदि दुई देशबीच स्थिर र रचनात्मक सम्बन्ध रहन्छ भने नेपालले दुवै शक्तिसँग सहकार्य गर्ने अवसर पाउँछ। चीनसँग पूर्वाधार र कनेक्टिभिटी, अमेरिकासँग प्रविधि र शिक्षा, दुवैसँग नेपालको हित जोडिएको छ। नेपालले यी दुई शक्तिको प्रतिस्पर्धालाई होइन, सहकार्यको अवसरलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

मे १८ को चिनियाँ प्रवक्ताको अभिव्यक्तिले चीनको कूटनीतिको स्पष्टता, पारदर्शिता र प्रतिबद्धतालाई देखाउँछ। चीनले अमेरिकासँग ‘रणनीतिक स्थिर सम्बन्ध’ निर्माण गर्ने र सहमतिलाई ‘निश्चित र सम्पूर्ण रूपमा’ कार्यान्वयन गर्ने इच्छा व्यक्त गर्नुले विश्व शान्ति, स्थिरता र विकासमा चीनको जिम्मेवार भूमिका झल्किन्छ। नेपाली पाठकले यी तथ्यहरूलाई सही रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। चीन–अमेरिका सम्बन्ध केवल दुई देशको विषय होइन, यसले नेपालको भविष्यलाई पनि आकार दिन्छ। त्यसैले, भ्रमको सट्टा तथ्यमा आधारित बुझाइ नै नेपालको हितमा छ।