नुन मात्र होइन, निद्रा, तौल र निष्क्रियताले पनि बढाउँछ उच्च रक्तचाप

काठमाडौं । उच्च रक्तचापलाई प्रायः नुन बढी खाने बानीसँग मात्र जोडेर हेर्ने गरिए पनि स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यसको कारण यतिमा मात्र सीमित छैन। निद्राको गुणस्तर, शारीरिक सक्रियता, शरीरको तौल, धूम्रपान, मदिरा सेवन, मानसिक तनाव र लामो समयसम्म बसिरहने बानी पनि उच्च रक्तचापका प्रमुख जोखिम कारकका रूपमा देखिएका छन्।

हरेक वर्ष मे १७ मा मनाइने विश्व उच्च रक्तचाप दिवसका अवसरमा सार्वजनिक स्वास्थ्य सचेतनाका सन्देशहरूमा उच्च रक्तचापलाई “मौन घातक” स्वास्थ्य समस्या मानिएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार उच्च रक्तचापले हृदयाघात, मस्तिष्काघात, मिर्गौला रोग र अकाल मृत्युको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ। विश्वभर करिब १ अर्ब ४० करोड मानिस उच्च रक्तचापबाट प्रभावित रहेको र धेरै मानिस आफ्नो अवस्थाबारे अनभिज्ञ रहने गरेको डब्लुएचओले जनाएको छ।

प्रचलित बुझाइअनुसार धेरै नुन सेवन गर्दा रक्तचाप बढ्न सक्छ। तर, नुन घटाउँदा पनि सबै व्यक्तिमा रक्तचाप अपेक्षित रूपमा नघट्नुको कारण अन्य जीवनशैलीगत पक्षसँग जोडिएको हुन सक्ने स्वास्थ्यसम्बन्धी सामग्रीमा उल्लेख छ। विशेषगरी निद्रा राम्रो नहुनु, व्यायामको कमी र शरीरको तौल असन्तुलित हुनु उच्च रक्तचापसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित देखिएको छ।

सन् २०२५ को नोभेम्बरमा प्रकाशित एउटा अध्ययनलाई उद्धृत गर्दै प्राप्त सामग्रीमा निद्राको गुणस्तर, शारीरिक गतिविधिको मात्रा र शरीरको तौल रक्तचाप नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण हुने उल्लेख गरिएको छ। अध्ययनका अनुसार यी तीन पक्षले रक्तचापलाई प्रभावित मात्र गर्दैनन्, उच्च रक्तचापको जोखिम बढाउने आधारभूत कारणका रूपमा पनि काम गर्न सक्छन्।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार निद्रा नपुग्नु वा गहिरो निद्रा नलाग्नु रक्तचाप अस्थिर हुने प्रमुख कारणमध्ये एक हो। लामो समयसम्म निद्रा बिग्रिँदा शरीरको तनाव प्रणाली सक्रिय रहन्छ, जसले रक्तनलीमा दबाब बढाउन सक्छ। त्यसैले पर्याप्त र नियमित निद्रा उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

त्यस्तै, शारीरिक गतिविधिको कमी पनि अर्को ठूलो जोखिम हो। लामो समयसम्म कुर्सीमा बसिरहने, दैनिक हिँडडुल कम गर्ने र व्यायाम नगर्ने बानीले शरीरको चयापचय प्रणाली कमजोर बनाउँछ। यसले मोटोपन, मधुमेह, मुटुरोग र उच्च रक्तचापको जोखिम बढाउँछ। डब्लुएचओले उच्च रक्तचाप रोकथाम र नियन्त्रणका लागि स्वस्थ आहार, शारीरिक गतिविधि, धूम्रपान त्याग, मदिरा सेवन घटाउने र आवश्यक परे औषधि नियमित सेवनलाई महत्त्वपूर्ण उपायका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

शरीरको तौल पनि रक्तचापसँग नजिकबाट जोडिएको हुन्छ। मोटोपन उच्च रक्तचापको परिचित जोखिम भए पनि अत्यधिक दुब्लोपन वा पोषण असन्तुलनले पनि शरीरको सामान्य कार्यप्रणालीमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले तौल घटाउने वा बढाउनेभन्दा पनि उमेर, उचाइ र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार सन्तुलित तौल कायम गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

दैनिक जीवनका केही सामान्य बानीले पनि रक्तचाप बढाउन सक्ने चेतावनी दिइएको छ। लामो समयसम्म नहिँड्नु, धेरै नुनिलो खाना खानु, चाँडै रिसाउने वा तनावमा रहने स्वभाव, धूम्रपान र मदिरा सेवन उच्च रक्तचाप बढाउने कारक मानिन्छन्। यस्ता बानी लामो समयसम्म कायम रहेमा रक्तचाप मात्र होइन, मुटु, मस्तिष्क र मिर्गौलामा पनि गम्भीर असर पर्न सक्छ।

रक्तचाप नियन्त्रणका लागि तीन पक्षमा ध्यान दिनुपर्ने स्वास्थ्य सन्देशमा उल्लेख छ। पहिलो, खानपान सन्तुलित हुनुपर्छ। कम खानु मात्रै स्वास्थ्यकर हुँदैन, बरु नुन, तेल, चिल्लो, प्रशोधित खाना र अत्यधिक क्यालोरी घटाउँदै पौष्टिक आहारमा जोड दिनु आवश्यक हुन्छ। दोस्रो, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्नुपर्छ। दैनिक हिँडडुल, हल्का व्यायाम वा चिकित्सकको सल्लाहअनुसारको सक्रिय जीवनशैलीले रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग गर्छ। तेस्रो, निद्रा नियमित र गुणस्तरीय हुनुपर्छ। राम्रो निद्राले रक्तचापलाई स्थिर राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

विश्व उच्च रक्तचाप दिवस २०२६ को सन्देश पनि नियमित रक्तचाप जाँच, समयमै पहिचान र दीर्घकालीन नियन्त्रणमा केन्द्रित छ। डब्लुएचओ दक्षिण–पूर्वी एसियाका अनुसार यस क्षेत्रमा उच्च रक्तचापबाट प्रभावितमध्ये धेरै मानिस आफ्नो अवस्थाबारे अनभिज्ञ छन् र करिब ८० प्रतिशत व्यक्तिमा रक्तचाप पर्याप्त रूपमा नियन्त्रणमा छैन।

चिकित्सकहरूका अनुसार उच्च रक्तचाप धेरैजसो अवस्थामा स्पष्ट लक्षणबिना नै बढ्ने भएकाले नियमित जाँच अत्यन्त आवश्यक छ। टाउको दुख्नु, चक्कर लाग्नु वा थकान महसुस हुनुजस्ता लक्षण नदेखिए पनि रक्तचाप उच्च हुन सक्छ। त्यसैले वयस्क व्यक्तिले नियमित रूपमा रक्तचाप नाप्ने, जोखिम देखिए चिकित्सकसँग परामर्श गर्ने र औषधि सुरु गरिएको अवस्थामा बीचमै नछोड्ने बानी अपनाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

स्वास्थ्य सन्देशको मुख्य निष्कर्ष स्पष्ट छ : उच्च रक्तचाप नुनसँग मात्र सम्बन्धित समस्या होइन। यो समग्र जीवनशैली, निद्रा, तौल, मानसिक अवस्था, खानपान र शारीरिक सक्रियतासँग जोडिएको दीर्घकालीन स्वास्थ्य चुनौती हो। समयमै सचेतना, नियमित जाँच र सन्तुलित जीवनशैली अपनाउन सके उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्न सकिने स्वास्थ्य विज्ञहरूको भनाइ छ।