मिर्गौलामा पत्थरी : प्रसव पीडाझैं कष्टकर दुखाइ, पाँच कारण र चार बच्ने उपाय
काठमाडौँ — चिकित्सकहरूका अनुसार मिर्गौलाको पत्थरीबाट हुने शारीरिक पीडालाई प्रसव वेदनासँग तुलना गरिन्छ। कम्मरको दुवैतिरबाट सुरु भई तलतिर सर्दै जाने, घोच्ने र चिमोट्ने जस्तो असह्य पीडा हुने भएकाले यसलाई चिकित्सा शास्त्रमा ‘चार ठूला पीडामध्ये एक’ मानिन्छ।
मिर्गौलामा पत्थरी कसरी बन्छ ?
मिर्गौला शरीरबाट पिसाब उत्पादन गर्ने महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। हामीले खाएको खाना र पिएको पानी पाचन प्रणालीले सोसेर रक्तप्रवाहमा पुर्याउँछ। रगतसँगै शरीरभरि घुमेपछि केही तरल पसिना र आँसु बनेर बाहिर निस्कन्छ भने केही भने शरीरको चयापचय प्रक्रियाबाट बनेको ‘फोहोर’ सहित मिर्गौलामा पुग्छ। त्यहाँ पुनः प्रशोधन भई पोषक तत्त्व पुनः सोसिन्छन् भने बाँकी फोहोर पिसाबको रूपमा मूत्रमार्ग हुँदै शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ।
तर, कुनै कारणले शरीरको फोहोर पदार्थ समयमै बाहिर निस्कन नपाई मिर्गौलामा जम्मा हुँदै गयो र लामो समयसम्म त्यसै रहिरह्यो भने पत्थरी बन्ने गर्दछ। पिसाब बन्ने क्रममा तापक्रमको उतारचढाव, अम्लीयताको परिवर्तन, पिसाबको अत्यधिक मात्रा, साइट्रेट र साइट्रेट लवण, अक्सालेट र क्याल्सियमका कणहरूको अधिकता जस्ता कारणले विभिन्न किसिमका क्रिस्टल बन्न सक्छन्। यी क्रिस्टल मिर्गौलाका साना नलीहरूमा निरन्तर जम्मा र वृद्धि हुँदै क्रमशः गोलो आकारको ढुङ्गामा परिणत हुन्छन्। समयसँगै जम्मा भएका क्रिस्टलको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा र आकार ठूलो हुँदै जाँदा क्रिस्टल पिसाबसँगै बाहिर निस्कन नसकी मिर्गौलाका साना नलीमै अड्किन्छन्, जसले नलीको मुख बन्द गराउँछ र पिसाब पनि बाहिर निस्कन पाउँदैन। क्रिस्टल र पिसाबमा रहेको रगतको सेतो भाग, बोसोलगायत विभिन्न जैविक पदार्थसँग संयोजन भई क्रमशः मिर्गौलामा पत्थरी बन्ने गर्दछ।
मिर्गौलामा पत्थरी हुने पाँच प्रमुख कारण :
१. अत्यधिक नुन सेवन गर्नु — नुनको मात्रा बढी भएपछि पिसाबमा क्याल्सियमको मात्रा बढ्न जान्छ, जसले पत्थरी बन्ने सम्भावना बढाउँछ।
२. पानी कम पिउनु — पर्याप्त पानी नपिउँदा पिसाब गाढा हुन्छ र त्यसमा रहेका खनिज तत्त्वहरू जम्मा भई क्रिस्टल बन्ने सम्भावना बढ्छ।
३. कडा चिया धेरै पिउनु — कडा चियामा रहेको अक्सालेटले क्याल्सियमसँग मिलेर क्याल्सियम अक्सालेट पत्थरी बनाउन सक्छ।
४. पुरिनो (प्रोटिन) युक्त खाना धेरै खानु — रातो मासु, समुद्री खाना, कलेजोजस्ता पुरिनो बढी हुने खानाले पिसाबमा युरिक एसिडको मात्रा बढाएर पत्थरी बनाउँछ।
५. चिल्लो र गुलियो पदार्थ धेरै सेवन गर्नु — चिल्लो र गुलियो खानाले मोटोपन बढाउनुका साथै पिसाबको रासायनिक सन्तुलन बिगारेर पत्थरीको जोखिम बढाउँछ।
मिर्गौलाको पत्थरीबाट बच्ने चार उपाय :
१. प्रशस्त पानी पिउने — सामान्य मौसममा हल्का शारीरिक श्रम गर्ने पुरुषले दैनिक कम्तीमा १७०० मिलिलिटर र महिलाले १५०० मिलिलिटर पानी पिउनुपर्छ। गुलियो पेय पदार्थ कम पिउने वा पूरै त्याग्नुपर्छ।
२. फलफूल र हरियो सागसब्जी बढी खाने र नुन तथा चिल्लोयुक्त खाना कम खाने — सन्तुलित खानपानले पिसाबको रसायन सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ।
३. नियमित रूपमा उचित व्यायाम गर्ने र शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्ने — मोटोपन पत्थरीको प्रमुख जोखिम कारक भएकाले तौल नियन्त्रण आवश्यक छ।
४. एन्टिबायोटिकजन्य औषधिको प्रयोग कम गर्ने र भिटामिन ‘सी’ को अत्यधिक सेवन नगर्ने — अनावश्यक औषधि सेवनले मिर्गौलामा भार पर्ने भएकाले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सेवन गर्नु हुँदैन।
