बहुध्रुवीय विश्वमा नेपाल-रुस सहकार्यको भविष्य : साझा समृद्धिको नयाँ परिदृश्य

# मुना चन्द

सन् १९५६ मा तत्कालीन सोभियत संघ र नेपालबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको थियो। त्यसयता बितेका सात दशकमा विश्वले अनेकौं उतारचढाव देख्यो। शीतयुद्धको चरमोत्कर्ष, सोभियत संघको विघटन, एकध्रुवीय विश्वको उदय र अहिले बहुध्रुवीयतातर्फको सङ्क्रमण। यी सबै परिवर्तनका बीच नेपाल र रुसबीचको सम्बन्ध निरन्तर मैत्रीपूर्ण, सम्मानजनक र सहकार्यमूलक रहँदै आएको छ। यो आफैंमा एउटा उल्लेखनीय कूटनीतिक उपलब्धि हो, विशेषगरी त्यस सन्दर्भमा जब विश्वका धेरै द्विपक्षीय सम्बन्धहरू भूराजनीतिक दबाब र परिवर्तनशील गठबन्धनका कारण अस्थिर बनेका छन्।

आज विश्व पुनः एक पटक ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको प्रभुत्व घट्दै गएको छ। बहुध्रुवीयताको उदय हुँदैछ। ब्रिक्स, सांघाई सहयोग सङ्गठन, बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ र युरेसियाली आर्थिक सङ्घ जस्ता बहुपक्षीय मञ्चहरूले नयाँ विश्व व्यवस्थाको आकार निर्माण गरिरहेका छन्। यस परिवर्तित सन्दर्भमा नेपाल र रुसबीचको सम्बन्धलाई पुनःपरिभाषित गर्ने, यसलाई गहिरो र बहुआयामिक बनाउने तथा दुई देशको साझा हित र समृद्धिका लागि उपयोग गर्ने अवसर विद्यमान छ। यही सम्भावनाको अन्वेषण नै यस लेखको मूल उद्देश्य हो।

नेपाल-रुस सम्बन्धको ऐतिहासिक जग निकै बलियो छ। सोभियत संघले नेपालको औद्योगिकीकरण, पूर्वाधार विकास, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानको मूल्याङ्कन जति गरे पनि कम हुन्छ। पनौती औद्योगिक क्षेत्र, जनकपुर चुरोट कारखाना, पाथीभरा सिँचाइ आयोजना, कान्ति अस्पतालको बाल रोग विभाग यी केवल केही प्रतिनिधि उदाहरण हुन्। सोभियत संघको विघटनपछि पनि रुसी महासंघले नेपालसँगको मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। शिक्षा क्षेत्रमा रुसी सरकारी छात्रवृत्तिले नेपालका हजारौं विद्यार्थीलाई उच्चस्तरीय प्राविधिक र चिकित्सा शिक्षा प्रदान गर्दै आएको छ। यी विद्यार्थीहरू नेपाल फर्किएर देशको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिइरहेका छन्। मित्र कुञ्जजस्ता संस्थाहरूले दुई देशबीचको जनस्तरको सम्बन्धलाई जीवन्त राखेका छन्। यो विरासत केवल स्मृतिको विषय मात्र होइन, यो भविष्यमा अझ गहिरो सहकार्यको आधारशिला हो। सात दशकको विश्वास, सम्मान र सहकार्यको पूँजीमा उभिएर अब दुई देशले नयाँ उचाइको लक्ष्य तय गर्न सक्छन्।

शीतयुद्धको अन्त्यपछि विश्वमा अमेरिकी नेतृत्वको एकध्रुवीय व्यवस्था स्थापित भयो। तर, विगत दुई दशकमा यस व्यवस्थामा गम्भीर दरार देखिन थालेको छ। इराक युद्धको असफलता, सन् २००८ को आर्थिक सङ्कट, अफगानिस्तानबाट अमेरिकी फिर्ती, युक्रेन सङ्कट र हालैका भूराजनीतिक परिवर्तनहरूले एकध्रुवीयताको सीमितता उजागर गरेका छन्। यसको विपरीत, ब्रिक्सको विस्तार, चीनको आर्थिक उदय, भारतको बढ्दो रणनीतिक हैसियत, रुसको पुनरुत्थान, ग्लोबल साउथको बढ्दो आवाज र क्षेत्रीय शक्तिहरूको उदयले बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई मूर्त रूप दिँदै लगेको छ। यो बहुध्रुवीयता केवल शक्तिको विखण्डन मात्र होइन, यो विचार, मूल्य, सभ्यता र विकास मोडलको विविधताको स्वीकार्यता हो। चीन र रुसले हालै जारी गरेको संयुक्त वक्तव्यमा उल्लिखित चार सिद्धान्त “खुलापन र सहिष्णुता, सुरक्षाको अविभाज्यता, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको प्रजातान्त्रिकरण र सभ्यताको विविधता” ले यही नयाँ विश्व दृष्टिकोणको सैद्धान्तिक आधार प्रस्तुत गरेको छ।

यस परिवर्तनशील सन्दर्भमा नेपालले आफ्नो स्थान पहिचान गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। नेपाल दुई ठूला अर्थतन्त्र चीन र भारत बीच अवस्थित छ। यसको भूराजनीतिक अवस्थितिले यसलाई संवेदनशील त बनाउँछ नै, तर यसलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ यदि नेपालले आफ्नो वैदेशिक नीति र आर्थिक कूटनीतिलाई बहुआयामिक र सन्तुलित बनाउन सक्यो भने। यस सन्दर्भमा रुससँगको सम्बन्धले नेपाललाई थप रणनीतिक विकल्प र सन्तुलन प्रदान गर्न सक्छ।

नेपाल-रुस सम्बन्धको सबैभन्दा बढी उपयोग हुन नसकेको क्षेत्र आर्थिक सहकार्य हो। दुई देशबीचको व्यापार मात्रा नगण्य छ। तर, सम्भावना भने अपार छ। नेपालको जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, जडीबुटी, खनिज र पूर्वाधार क्षेत्रमा रुसी लगानीको प्रशस्त सम्भावना छ। त्यसैगरी, रुसी प्रविधि, विशेषगरी ऊर्जा, खनन, रेलमार्ग, सूचना प्रविधि, अन्तरिक्ष र स्वास्थ्य क्षेत्रमा नेपालले लाभ लिन सक्छ। जलविद्युत् नेपालको सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक सम्पत्ति हो। रुससँग जलविद्युत् उत्पादन र वितरणको पुरानो अनुभव छ। रुसी लगानी र प्रविधिमार्फत नेपालले आफ्नो जलविद्युत् क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्न सक्छ। त्यसैगरी, कृषि प्रशोधन र खाद्य सुरक्षा, पर्यटन प्रवर्द्धन र पूर्वाधार विकासमा पनि सहकार्य विस्तार गर्न सकिन्छ। विशेषगरी, रुसी पर्यटकहरूको बढ्दो सङ्ख्यालाई ध्यानमा राख्दै नेपालले आफ्नो पर्यटन पूर्वाधारलाई रुसी भाषी पर्यटकमैत्री बनाउन सक्छ। यी सम्भावनाहरूलाई वास्तविकतामा बदल्न दुवै देशले ठोस पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। व्यापार सम्झौता, लगानी संरक्षण सम्झौता, दोहोरो कर मुक्ति सम्झौता र हवाई सेवा सम्झौता जस्ता कानुनी आधारहरू तयार गर्नुप्छ। साथै, दुवै देशका निजी क्षेत्रबीच सम्पर्क र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

कूटनीतिक र आर्थिक सम्बन्ध जति महत्त्वपूर्ण छन्, त्योभन्दा कम महत्त्वपूर्ण छैन जनस्तरको सम्बन्ध। नेपाल र रुसबीचको शैक्षिक तथा सांस्कृतिक सहकार्यले यस सम्बन्धलाई जनस्तरसम्म पुर्याउने काम गरेको छ। रुसी सरकारी छात्रवृत्तिमा अध्ययन गरेर फर्किएका नेपाली विद्यार्थीहरूले दुई देशबीचको जीवित सेतुको काम गरिरहेका छन्। मित्र कुञ्ज र नेपाल-रुस साहित्यिक सङ्घ जस्ता संस्थाहरूले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। यस सहकार्यलाई थप विस्तार गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ। विश्वविद्यालय स्तरमा आदानप्रदान कार्यक्रम, संयुक्त अनुसन्धान परियोजना, भाषा शिक्षण, साहित्यिक अनुवाद, चलचित्र महोत्सव, सांस्कृतिक भ्रमण र खेलकुद आदानप्रदानले दुई देशको जनताबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउन सक्छ। विशेषगरी, रुसी भाषा र साहित्यको अध्ययनले नेपाली विद्यार्थी र बौद्धिक वर्गलाई रुसी सभ्यताको समृद्धिसँग परिचित गराउन सक्छ।

नेपालले परम्परागत रूपमा असंलग्न र सन्तुलित परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ। दुई ठूला छिमेकी चीन र भारत बीच सन्तुलन कायम गर्नु नेपालको कूटनीतिको केन्द्रीय चुनौती रहँदै आएको छ। तर, सन्तुलित परराष्ट्र नीतिको अर्थ केवल दुई छिमेकीबीच सन्तुलन मात्र होइन, यसको अर्थ विश्वका सबै मित्र राष्ट्रहरूसँग समान दूरी वा निकटता कायम गर्नु हो। रुस नेपालको पुरानो र विश्वसनीय मित्र हो। संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को स्थायी सदस्य र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको प्रमुख समर्थकका रूपमा रुसले नेपालको राष्ट्रिय हित र सार्वभौमिकताको रक्षामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। नेपालले पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा रुसको न्यायपूर्ण अडानलाई समर्थन गर्दै आएको छ। यो पारस्परिक सम्मान र सहयोगको सम्बन्ध हो। आजको बहुध्रुवीय विश्वमा नेपालले रुससँगको सम्बन्धलाई केवल परम्परागत कूटनीतिक औपचारिकतामा सीमित राख्नु हुँदैन, यसलाई बहुआयामिक, व्यावहारिक र भविष्योन्मुख बनाउनुपर्छ। रुस नेपालको ऊर्जा सुरक्षा, प्रविधि हस्तान्तरण, शिक्षा विकास, पूर्वाधार निर्माण र क्षेत्रीय स्थिरताको लागि महत्त्वपूर्ण साझेदार हुन सक्छ।

नेपाल-रुस सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन निम्नलिखित कदमहरू चाल्न सकिन्छ। पहिलो, उच्चस्तरीय राजनीतिक भ्रमणको आदानप्रदान बढाउनुपर्छ। नियमित उच्चस्तरीय भ्रमणले राजनीतिक विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्दछ। दोस्रो, द्विपक्षीय व्यापार र लगानी प्रवर्द्धनका लागि कानुनी र संस्थागत आधार तयार गर्नुपर्छ। व्यापार सम्झौता, लगानी संरक्षण सम्झौता र दोहोरो कर मुक्ति सम्झौता यसका लागि आवश्यक छन्। तेस्रो, शैक्षिक तथा प्राविधिक सहकार्य विस्तार गर्नुपर्छ। रुसी छात्रवृत्तिको सङ्ख्या र क्षेत्र विस्तार गर्ने, संयुक्त अनुसन्धान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने र प्राविधिक शिक्षामा सहकार्य गर्ने काम गर्न सकिन्छ। चौथो, सांस्कृतिक तथा जनस्तरको सम्बन्ध सुदृढ गर्नुपर्छ। भाषा, साहित्य, कला, सङ्गीत, चलचित्र र खेलकुदमार्फत दुई देशका जनताबीचको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउन सकिन्छ। पाँचौं, बहुपक्षीय मञ्चहरूमा सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। संयुक्त राष्ट्र, सांघाई सहयोग सङ्गठन, ब्रिक्स र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा दुई देशले साझा चासोका विषयमा समन्वय र सहकार्य गर्न सक्छन्।

नेपाल र रुसबीचको सात दशक लामो सम्बन्धले देखाएको छ कि भूगोल, आकार र शक्तिको अन्तर मित्रता र सहकार्यको बाधक होइन। दुई देशबीचको सम्बन्ध पारस्परिक सम्मान, विश्वास र साझा हितमा आधारित छ। आजको बहुध्रुवीय विश्वमा यो सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अवसर र चुनौती दुवै छन्। चीन र रुसद्वारा प्रस्तावित नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका चार सिद्धान्त “खुलापन र सहिष्णुता, सुरक्षाको अविभाज्यता, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको प्रजातान्त्रिकरण र सभ्यताको विविधता” ले नेपाल-रुस सम्बन्धको भविष्यका लागि पनि मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ। यी सिद्धान्तहरूले ठूला र साना सबै राष्ट्रहरूको समान हैसियत, पारस्परिक लाभ र साझा विकासको आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको परिकल्पना गर्दछन्।

नेपालले पनि आफ्नो राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र विकासको आकाङ्क्षालाई केन्द्रमा राखेर रुससँगको सम्बन्धलाई बहुआयामिक र भविष्योन्मुख बनाउनुपर्छ। ७०औं वार्षिकोत्सवको यो अवसर केवल उत्सव मनाउने मात्र नभई, भविष्यका लागि नयाँ प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने र नयाँ लक्ष्य तय गर्ने अवसर पनि हो। विश्व व्यवस्था परिवर्तनको सङ्घारमा उभिएको छ। यस परिवर्तनमा नेपाल र रुसजस्ता पुराना मित्रहरूबीचको सहकार्यले साझा समृद्धि र स्थिरताको नयाँ अध्याय लेख्न सक्छ। आवश्यकता केवल दृढ सङ्कल्प, स्पष्ट दृष्टिकोण र साहसिक कदमको हो।