ताइझाओको करघामा जोगिँदै तिब्बती नाम्बु, ४० भन्दा बढी महिलालाई शीप हस्तान्तरण
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रस्थित ऐतिहासिक ताइझाओ गाउँमा परम्परागत ऊनी कपडा नाम्बु बुन्ने प्राचीन शीप नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै गएको छ। स्थानीय शिल्पकार ङावाङ दोर्जेको दशकौँ लामो अभ्यास र प्रशिक्षणबाट गाउँका ४० भन्दा बढी महिलाले ऊन कात्ने, धागो तयार गर्ने, कपडा बुन्ने र परम्परागत विधिबाट रङ लगाउने कला सिकेका छन्।
पुरानो ग्याम्दा भनेर समेत चिनिने ताइझाओ गाउँ ल्हासा, नाग्छु र कोङ्पो ग्याम्दा जोडिने ऐतिहासिक मार्गमा अवस्थित प्राचीन बस्ती हो। लामो इतिहास बोकेको यो गाउँ विगतदेखि नै विभिन्न क्षेत्रका मानिस, संस्कृति र व्यापारिक गतिविधि जोडिने महत्वपूर्ण स्थानका रूपमा परिचित छ।
स्थानीय जनश्रुतिअनुसार राजकुमारी वेनछङ तिब्बत जाने क्रममा यस गाउँमा केही समय बसेकी थिइन्। नाम्बु बुन्ने र कपडामा रङ भर्ने प्रविधिको विकास तथा विस्तार पनि त्यही ऐतिहासिक कालखण्डसँग जोडिएको विश्वास स्थानीय समुदायमा रहिआएको छ।
तिब्बती समाजमा नाम्बु केवल शरीर ढाक्ने कपडा होइन। यो स्थानीय जीवनशैली, पशुपालन, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग, पारिवारिक श्रम र परम्परागत सौन्दर्यबोधसँग जोडिएको सांस्कृतिक उत्पादन हो। भेडाको ऊन सङ्कलनदेखि धागो कात्ने, करघामा बुन्ने र रङ लगाउनेसम्मका प्रत्येक चरणमा धैर्य, अनुभव र सूक्ष्म हातको आवश्यकता पर्छ।
यस परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका ङावाङ दोर्जेले बाल्यकालदेखि नै आफ्ना आमाबाबुबाट ऊन कात्ने र नाम्बु बुन्ने कला सिकेका थिए। भेडा चराउन जाँदा र घरायसी काममा आमाबाबुलाई सघाउँदा उनले शिल्पका आधारभूत चरण प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने अवसर पाए।
उनका लागि परम्परागत शीप सिक्ने प्रक्रिया औपचारिक कक्षाबाट सुरु भएको थिएन। परिवारका सदस्यले काम गरेको हेर्ने, उनीहरूलाई सघाउने, पटकपटक अभ्यास गर्ने र गल्ती सुधार्दै जाने प्रक्रियाबाट उनले नाम्बु उत्पादनका विविध विधि आत्मसात गरेका थिए।
आमाबाबुबाट प्राप्त ज्ञान र आफ्नै लामो अभ्यासका आधारमा ङावाङ दोर्जे अहिले ताइझाओको नाम्बु कात्ने तथा बुन्ने प्रविधिका तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रस्तरीय प्रतिनिधि संवाहक बनेका छन्। यो जिम्मेवारीले उनलाई परम्परागत कला अभ्यास गर्नेमात्र नभई त्यसलाई संरक्षण, अभिलेखीकरण र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने दायित्वसमेत दिएको छ।
उनको मार्गदर्शनमा ताइझाओ गाउँका ४० भन्दा बढी महिलाले नाम्बु उत्पादनसम्बन्धी शीप सिकेका छन्। प्रशिक्षणमा ऊन छनोट, सफा गर्ने, धागो कात्ने, धागोको मोटाइ मिलाउने, करघा सञ्चालन गर्ने, बुनाइको घनत्व कायम गर्ने तथा प्राकृतिक र परम्परागत रङको प्रयोगजस्ता विषय समेटिएका छन्।
नाम्बु उत्पादनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको पूर्ण प्रक्रिया बुझ्नु हो। राम्रो कपडा उत्पादनका लागि ऊनको गुणस्तर, धागोको समानता, करघामा तानिएको धागोको सन्तुलन र बुनाइको गति मिल्नुपर्छ। अनुभवी शिल्पकारले यी पक्षलाई आँखाको अनुमान र हातको अनुभूतिबाट नियन्त्रण गर्न सक्छन्।
यही व्यावहारिक ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न ङावाङ दोर्जेले प्रदर्शन र अभ्यासमा आधारित प्रशिक्षण दिने गरेका छन्। सिक्ने महिलाले सुरुमा ऊन तयार गर्ने र सामान्य धागो कात्ने कामबाट अभ्यास थाल्छन्। त्यसपछि क्रमशः करघा चलाउने, ढाँचा मिलाउने र पूर्ण कपडा तयार गर्ने चरणमा प्रवेश गर्छन्।
यस अभियानले परम्परागत संस्कृतिको संरक्षणसँगै गाउँका महिलाको शीप र आत्मविश्वास अभिवृद्धिमा पनि योगदान पुर्याएको छ। घरायसी जिम्मेवारीसँगै स्थानीय स्रोतमा आधारित उत्पादन गर्न सकिने भएकाले नाम्बु शिल्प ग्रामीण महिलाका लागि उपयोगी व्यावसायिक अवसर बन्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
परम्परागत हस्तकलाको बजार विस्तार गर्न सकिए महिलाले घर तथा समुदायमै बसेर उत्पादनमा सहभागी हुन सक्छन्। यसबाट स्थानीय ऊनको सदुपयोग, हस्तनिर्मित उत्पादनको प्रवर्द्धन र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा थप गतिविधि सिर्जना गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
ताइझाओको नाम्बु शिल्प पुस्तौँदेखि पारिवारिक र सामुदायिक अभ्यासका माध्यमबाट जीवित रहँदै आएको छ। तर आधुनिक औद्योगिक कपडाको सहज उपलब्धता, नयाँ पुस्ताको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन र दक्ष शिल्पकारको घट्दो सङ्ख्याले धेरै परम्परागत कलालाई चुनौती दिएको छ।
यस्तो अवस्थामा अनुभवी शिल्पकारले आफ्ना ज्ञान र प्रविधि समुदायका अन्य सदस्यलाई हस्तान्तरण गर्नु संरक्षणको प्रभावकारी उपाय बनेको छ। परम्परा केवल सङ्ग्रहालयमा राखेर जोगिँदैन। त्यो दैनिक जीवनमा प्रयोग, अभ्यास र पुस्तान्तरण हुँदा मात्र जीवन्त रहन्छ।
ङावाङ दोर्जेको प्रयासले यही सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतारेको छ। उनले आमाबाबुबाट प्राप्त कलालाई व्यक्तिगत सम्पत्तिका रूपमा सीमित नराखी गाउँका महिलासँग बाँडेका छन्। यसले एउटै शिल्पकारमा निर्भर रहेको ज्ञानलाई समुदायको साझा क्षमतामा रूपान्तरण गरेको छ।
नाम्बु बुन्ने शीपको संरक्षणले स्थानीय इतिहास र पहिचानसमेत सुरक्षित राख्छ। कपडाको बुनाइ, रङ, बनावट र प्रयोगमा कुनै समुदायको प्राकृतिक वातावरण, उत्पादन प्रणाली तथा सांस्कृतिक रुचि प्रतिबिम्बित हुन्छ। त्यसैले एउटा परम्परागत कपडाको संरक्षण वास्तवमा त्यससँग जोडिएको सम्पूर्ण जीवनपद्धतिको संरक्षण हो।
ताइझाओ गाउँको भौगोलिक अवस्थाले पनि यसको सांस्कृतिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। ऐतिहासिक मार्गको सङ्गममा रहेको बस्तीमा विभिन्न स्थानका मानिस र वस्तुको आवतजावत हुँदा स्थानीय शिल्पमा विविध अनुभव र प्रविधि समावेश हुँदै आएका छन्।
आज यही ऐतिहासिक विरासतलाई आधुनिक आवश्यकता र बजारसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। परम्परागत प्रविधिको मौलिकता सुरक्षित राख्दै उत्पादनको गुणस्तर, उपयोगिता र प्रस्तुति सुधार्न सकिए नाम्बुले स्थानीय बजारसँगै बाह्य क्षेत्रमा पनि पहिचान बनाउन सक्ने सम्भावना छ।
हस्तनिर्मित कपडाप्रति विश्वव्यापी चासो बढिरहेको समयमा ताइझाओको नाम्बु स्थानीय संस्कृति र वातावरणमैत्री उत्पादनको विशिष्ट उदाहरण बन्न सक्छ। प्राकृतिक ऊन, मानव श्रम र परम्परागत करघामा आधारित उत्पादनले दिगोपन, मौलिकता र सांस्कृतिक मूल्यलाई एकसाथ प्रतिनिधित्व गर्छ।
ताइझाओ गाउँमा सुनिने करघाको नियमित आवाज अहिले विगतको सम्झनामात्र होइन। त्यो परम्परागत ज्ञानको निरन्तरता, महिलाको सहभागिता र ग्रामीण पुनरुत्थानको सम्भावनाको संकेत हो।
ङावाङ दोर्जेले बाल्यकालमा आमाबाबुका हातबाट सिकेको कला अहिले दर्जनौँ महिलाका हातसम्म पुगेको छ। एउटा परिवारभित्र सुरक्षित रहेको ज्ञान समुदायभर फैलिँदै जाँदा ताइझाओको नाम्बु शिल्पले नयाँ जीवन प्राप्त गरेको छ।
पुरानो गाउँका करघामा बुनिँदै गरेका प्रत्येक धागोले इतिहास, पारिवारिक स्मृति र भविष्यको सम्भावनालाई जोडिरहेका छन्। ताइझाओको अनुभवले परम्परागत संस्कृतिको संरक्षण र स्थानीय विकास एकअर्काका विरोधी नभई परस्पर सहयोगी प्रक्रिया हुन सक्ने सन्देश दिएको छ।
