एयर कन्डिसनरबाट दुर्लभ माटो तत्व पुनःप्राप्त गर्दै जापान, लागत र क्षमतामाथि प्रश्न

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

जापानको मित्सुबिसी इलेक्ट्रिकले प्रयोग भइसकेका घरेलु एयर कन्डिसनरबाट दुर्लभ माटो तत्वयुक्त चुम्बक पुनःप्राप्त गरी नयाँ उत्पादनमा प्रयोग गर्ने पुनर्चक्रण कार्यक्रम सुरु गरेको छ। चीनले सैन्य प्रयोगसँग सम्बन्धित दुईहरे उपयोगका वस्तुमाथि निर्यात नियन्त्रण कडा बनाइरहेका बेला सुरु भएको कार्यक्रमले जापानको महत्वपूर्ण खनिज आपूर्ति सुरक्षासम्बन्धी प्रयासलाई नयाँ चर्चा दिएको छ।

मित्सुबिसी इलेक्ट्रिकले जुन २ मा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार कम्पनीले जापानमा घरेलु एयर कन्डिसनरको क्षेत्रमा यस्तो बन्द चक्रमा आधारित पुनर्चक्रण व्यवस्था पहिलोपटक सुरु गरेको दाबी गरेको छ। यसअन्तर्गत फालिएका एयर कन्डिसनर सङ्कलन गरी कम्प्रेसरबाट दुर्लभ माटो तत्वयुक्त चुम्बक निकालिने, त्यसलाई पृथकीकरण र प्रशोधन गरिने तथा नयाँ एयर कन्डिसनरमा पुनःप्रयोग गरिनेछ।

कम्पनीका अनुसार पुनर्चक्रणबाट नियोडिमियम, प्रासियोडिमियम, डिस्प्रोसियम र टर्बियम पुनःप्राप्त गरिनेछ। मित्सुबिसीले यस कार्यक्रमबाट जापानमा घरेलु एयर कन्डिसनर उत्पादन गर्दा प्रयोग हुने डिस्प्रोसियम र टर्बियमको करिब ३५ प्रतिशत तौल बराबर सामग्री उपलब्ध हुन सक्ने अनुमान गरेको छ। यो आँकडा सबै प्रकारका दुर्लभ माटो तत्वको कुल मागसँग सम्बन्धित नभई कम्पनीले प्रयोग गर्ने विशेष तत्वमा आधारित रहेको छ।

पुनर्चक्रण प्रक्रियामा मित्सुबिसीका सम्बद्ध कम्पनीहरूले प्रयोग भएका उपकरण सङ्कलन र विघटन गर्नेछन्। त्यसपछि कम्प्रेसरको रोटरबाट चुम्बक निकालेर विशेष कम्पनीमार्फत दुर्लभ माटो तत्व पृथकीकरण, परिष्करण र पुनःस्रोतकरण गरिनेछ। कम्पनीले भविष्यमा व्यावसायिक एयर कन्डिसनर तथा दुर्लभ माटो चुम्बक प्रयोग हुने अन्य उत्पादनमा पनि यस्तो व्यवस्था विस्तार गर्ने योजना जनाएको छ।

चिनियाँ उद्योग विज्ञहरूले भने घरेलु एयर कन्डिसनरबाट प्राप्त हुने सामग्रीले जापानको समग्र दुर्लभ माटो तत्व आवश्यकतालाई ठूलो परिमाणमा पूरा गर्न नसक्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार एउटा उपकरणबाट सीमित मात्रामा प्रयोगयोग्य सामग्री प्राप्त हुने र सङ्कलन, विघटन, पृथकीकरण तथा परिष्करण प्रक्रिया महँगो हुने भएकाले कार्यक्रमको व्यावसायिक क्षमता सीमित रहन सक्छ।

बेइजिङस्थित कटिङ एज टेक्नोलोजी रिसर्च इन्स्टिच्युटका निर्देशक झाङ स्याओरोङले ग्लोबल टाइम्ससँग एयर कन्डिसनरबाट पुनःप्राप्त हुने अधिकांश सामग्री हलुका दुर्लभ माटो तत्व हुने र विद्युतीय सवारीसाधन तथा उच्च प्रविधिमा महत्त्वपूर्ण मानिने भारी दुर्लभ माटो तत्व तुलनात्मक रूपमा निकै कम पाइने बताए। उनले पुनर्चक्रणले केही आपूर्ति दबाब घटाउन सके पनि ठूलो र स्थिर वैकल्पिक आपूर्ति श्रृंखला बनाउन पर्याप्त नहुने धारणा राखे।

यद्यपि मित्सुबिसीको आधिकारिक विवरणमा पुनःप्राप्त गरिने तत्वमा भारी दुर्लभ माटो तत्व मानिने डिस्प्रोसियम र टर्बियमसमेत समावेश छन्। त्यसैले एयर कन्डिसनरको फोहोरमा यस्ता तत्व पूर्ण रूपमा अनुपस्थित हुने नभई उपलब्ध मात्रा, पुनःप्राप्ति दर र आर्थिक लागत मुख्य प्रश्न रहने देखिन्छ।

जापानले प्रशान्त महासागरस्थित मिनामितोरिशिमा टापुनजिक करिब छ हजार मिटर गहिराइबाट दुर्लभ माटो तत्वयुक्त मानिएको समुद्री माटो परीक्षणका रूपमा निकालिसकेको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ। तर गहिरो समुद्रबाट व्यावसायिक स्तरमा उत्खनन, ढुवानी र प्रशोधन गर्न उच्च लागत तथा जटिल प्रविधि आवश्यक पर्ने भएकाले यसलाई तत्काल आपूर्ति समाधानका रूपमा लिन नसकिने चिनियाँ विज्ञहरूको भनाइ छ।

दुर्लभ माटो तत्व विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा उपलब्ध भए पनि त्यसको पृथकीकरण, परिष्करण, मिश्रधातु निर्माण र उच्च क्षमतायुक्त स्थायी चुम्बक उत्पादन गर्ने औद्योगिक श्रृंखलामा चीनको बलियो उपस्थिति छ। चीनले सन् २०२५ को अप्रिलदेखि समारियम, ग्याडोलिनियम, टर्बियम, डिस्प्रोसियम, लुटेटियम, स्क्यान्डियम र इट्रियमसँग सम्बन्धित केही वस्तुमा निर्यात इजाजत प्रणाली लागू गरेको थियो।

चीनको वाणिज्य मन्त्रालयले जुन २९, २०२६ मा जापानको नेसनल इन्स्टिच्युट फर डिफेन्स स्टडिजसहित सैन्य क्षमता अभिवृद्धिसँग सम्बन्धित २० संस्थालाई दुईहरे उपयोगका वस्तुको निर्यात नियन्त्रण सूचीमा राखेको थियो। मन्त्रालयले चिनियाँ निर्यातकर्तालाई ती संस्थामा नियन्त्रित वस्तु पठाउन निषेध गरेको र विशेष अवस्थामा सरकारी अनुमति लिनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ।

त्यही दिन मित्सुई ई एन्ड एससहित अन्तिम प्रयोगकर्ता वा अन्तिम प्रयोग पुष्टि गर्न नसकिएका अन्य २० जापानी संस्थालाई निगरानी सूचीमा राखिएको थियो। यी संस्थामा सामान पठाउन चाहने निर्यातकर्ताले जोखिम मूल्याङ्कन र ती वस्तु जापानको सैन्य क्षमता बढाउन प्रयोग नहुने लिखित प्रतिबद्धता पेस गर्नुपर्नेछ।

चिनियाँ वाणिज्य मन्त्रालयले यी कदम सामान्य चीन–जापान व्यापारविरुद्ध नभई जापानी सैन्य प्रयोगकर्ता, सैन्य प्रयोजन तथा जापानको सैन्य क्षमता बढाउने अन्य प्रयोगमा केन्द्रित रहेको जनाएको छ। चीनले यसलाई जापानको पुनःसैनिकीकरण रोक्ने कानुनी उपायका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ भने जापान सरकारले नियन्त्रणको विरोध गर्दै त्यसलाई फिर्ता लिन आग्रह गरेको छ।

चिनियाँ विश्लेषकहरूले जापानको एयर कन्डिसनर पुनर्चक्रण कार्यक्रमलाई महत्वपूर्ण खनिज आपूर्ति विविधीकरणको प्रयासका रूपमा स्वीकार गरे पनि यसले चीनमा केन्द्रित प्रशोधन प्रविधि र औद्योगिक श्रृंखलाको विकल्प तत्काल दिन नसक्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार पुनर्चक्रण र समुद्री स्रोत विकासले दीर्घकालीन रणनीतिमा केही भूमिका खेल्न सक्ने भए पनि पर्याप्त परिमाण, स्थिर मूल्य र नियमित आपूर्ति सुनिश्चित गर्न वर्षौँ लाग्न सक्छ।

मित्सुबिसीले भने आफ्नो कार्यक्रमलाई कुनै देशको निर्यात नियन्त्रण छल्ने प्रयासका रूपमा नभई सीमित प्राकृतिक स्रोतको प्रभावकारी उपयोग, वातावरणीय भार घटाउने र परिपत्र अर्थतन्त्र प्रवर्धन गर्ने औद्योगिक पहलका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ