चोनेको तिब्बती पहिरनमा इतिहास, शीप र सांस्कृतिक पहिचान

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको कान्सु प्रान्तअन्तर्गत कान्नान तिब्बती स्वायत्त प्रिफेक्चरको चोने अर्थात झुओनी जिल्लामा प्रचलित परम्परागत पोसाकले स्थानीय सौन्दर्यबोध, सामाजिक पहिचान, धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक बसाइँसराइको कथा बोकेको पाइएको छ।

“प्रत्येक उपत्यकाको आफ्नै बोली र प्रत्येक स्थानको आफ्नै पहिरन हुन्छ” भन्ने तिब्बती भनाइअनुसार हिमाली तथा पठारी क्षेत्रमा पोसाकलाई शरीर ढाक्ने साधनमा मात्र सीमित नराखी कुनै समुदायको इतिहास, जीवनशैली र सांस्कृतिक स्मृतिको दृश्य प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

तिब्बती पठारका विभिन्न क्षेत्रमा उचाइ, तापक्रम, भौगोलिक बनावट तथा कृषि र पशुपालनमा आधारित जीवनशैली फरक भएकाले पोसाकका स्वरूप पनि विविध छन्। त्यसैमध्ये चोने क्षेत्रमा प्रचलित कमरपट्टा र महिलाले लगाउने विशेष शिरोभूषणले स्थानीय पोसाक संस्कृतिलाई अन्य तिब्बती क्षेत्रको पहिरनभन्दा अलग पहिचान दिएको छ।

चोने ऐतिहासिक रूपमा विभिन्न समुदाय, व्यापारिक मार्ग र सांस्कृतिक परम्पराको सम्पर्क क्षेत्रमा रहेको जिल्ला हो। कान्नान प्रिफेक्चरको आधिकारिक विवरणले यस क्षेत्रलाई हान र तिब्बती सभ्यताबीचको सम्पर्क मार्गमा अवस्थित समृद्ध ऐतिहासिक तथा लोकसांस्कृतिक क्षेत्रका रूपमा उल्लेख गरेको छ। स्थानीय पहिरन, लोककला, खानपान र धार्मिक परम्परा चोनेको प्रमुख सांस्कृतिक विशेषतामध्ये मानिन्छन्। (gnzrmzf.gov.cn)

चोनेको स्थानीय समुदायमा प्रचलित सबैभन्दा विशिष्ट पहिरन सामग्रीमध्ये कालो र सेतो रङ मिसाएर बुनिएको परम्परागत कमरपट्टा पर्छ। तिब्बती भाषामा यसलाई ‘स्के–राक लान्थ्यु’ भनिन्छ। स्थानीय रूपमा उपलब्ध याकको रौँ, पशुको बाक्लो रौँ तथा भेडाको ऊनलाई प्रशोधन गरी यो कमरपट्टा तयार गरिन्छ।

कालो र सेतो धागोलाई एकअर्कामा क्रमबद्ध रूपमा गाँसेर तयार गरिने कमरपट्टाको स्वरूप सामान्य कपडाको पेटीभन्दा फरक हुन्छ। यसको बनावटमा स्थानीय बुनाइ प्रविधि, पशुपालक जीवन र प्राकृतिक कच्चा पदार्थको प्रयोग स्पष्ट देखिन्छ।

यो कमरपट्टा पुरुष र महिलाका लागि एउटै स्वरूपमा प्रयोग हुँदैन। आकार, बाँध्ने तरिका र प्रयोगको सन्दर्भका आधारमा लैङ्गिक भिन्नता देखाइन्छ। महिलाले प्रयोग गर्ने कमरपट्टाले कतिपय अवस्थामा उनीहरूको सामाजिक अवस्था, उमेर वा सामुदायिक पहिचानसमेत संकेत गर्ने स्थानीय मान्यता छ।

चोनेको पोसाक परम्परामा कमरपट्टा सजावट मात्र नभई पोसाकलाई शरीरमा व्यवस्थित राख्ने व्यावहारिक सामग्री पनि हो। हिमाली वातावरणमा बाक्लो र फराकिलो पोसाक लगाउनुपर्ने भएकाले कमरपट्टाले वस्त्र सम्हाल्नुका साथै शरीरलाई न्यानो राख्न पनि सहयोग गर्छ।

सरकारी सांस्कृतिक अभिलेखमा चोनेका तिब्बती पुरुष र महिलाको पहिरनबीच स्पष्ट भिन्नता रहेको उल्लेख छ। पुरुषको पोसाक तुलनात्मक रूपमा सरल हुने भए पनि महिलाको पहिरनमा ऊनको कमरपट्टा, रङ्गीन किनारा, कढाइ, विशेष टोपी तथा वैवाहिक अवस्थाअनुसार फरक कपाल सजावट प्रयोग गरिने जनाइएको छ। (cngsda.net)

कमरपट्टाको बुनाइले चोनेका पशुपालक समुदायमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको घरेलु कपडा उत्पादन शीपलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ। ऊन र पशुको रौँबाट धागो तयार गर्ने, त्यसलाई रङ तथा बनावटअनुसार छुट्याउने र बलियो कमरपट्टामा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया समय, अभ्यास र प्राविधिक दक्षतासँग जोडिएको हुन्छ।

यसले स्थानीय समुदायको आर्थिक र सांस्कृतिक जीवनबीचको सम्बन्धसमेत देखाउँछ। पशुपालनबाट प्राप्त कच्चा पदार्थलाई दैनिक प्रयोगको सामग्रीमा रूपान्तरण गर्ने परम्पराले प्रकृति, उत्पादन र संस्कृतिबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त राखेको छ।

चोनेको दक्षिणी तथा तल्लो कृषि क्षेत्रमा प्रचलित अर्को विशिष्ट पोसाक ‘ख्युङ्गोमा’ नामक शिरोभूषण हो। यसलाई स्थानीय रूपमा ‘चरा–मुखे शिरोभूषण’ पनि भनिन्छ। यसको बनावट तिब्बती धार्मिक तथा सांस्कृतिक कल्पनामा शक्तिशाली पक्षीका रूपमा चित्रित ‘ख्युङ’को आकृतिबाट प्रेरित मानिन्छ।

फैलिएका पखेटासहितको विशाल पक्षीजस्तो देखिने यस शिरोभूषणमा रातो मुगा प्रमुख सजावटी सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले यसलाई ‘मुगा पद्म’ अर्थात ‘कोरल लोटस’ भनेर पनि चिनिने विवरण पाइन्छ।

चोनेको कृषि क्षेत्रमा महिलाले प्रयोग गर्ने यस्ता शिरोभूषण अन्य तिब्बती क्षेत्रका सामान्य टोपी वा टाउको सजावटभन्दा भिन्न छन्। यसको स्वरूप, रङ, मुगाको प्रयोग र सांकेतिक बनावटले स्थानीय महिलाको पोसाकलाई विशिष्ट दृश्य पहिचान दिन्छ।

चोनेका महिलाको ‘शारु’ वा ख्युङ आकृतिसँग सम्बन्धित टोपीबारे गरिएको सांस्कृतिक अध्ययनले त्यसलाई पखेटा फैलाएको ख्युङ पक्षीको प्रतीकसँग जोडेको छ। शिरोभूषणमा राखिने रातो मुगा वा अन्य सजावटी सामग्रीले धार्मिक सौन्दर्य र सामाजिक प्रतिष्ठा दुवैलाई प्रतिनिधित्व गर्ने अध्ययनमा उल्लेख छ। (Tibet Cul)

स्थानीय मौखिक परम्पराअनुसार ख्युङ्गोमा प्राचीन मध्य तिब्बतका दरबारमा प्रयोग हुने पहिरन शैलीको अवशेष हुन सक्छ। तर यस दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त लिखित ऐतिहासिक प्रमाण सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध छैन। त्यसैले यसलाई स्थापित इतिहासभन्दा स्थानीय सांस्कृतिक स्मृति र पुस्तान्तरण भएको मौखिक कथनका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

उ–त्साङ अर्थात मध्य तिब्बतबाट दोखाम तथा आम्दो क्षेत्रमा भएका दीर्घकालीन मानव आवागमन, विवाह, व्यापारिक सम्पर्क र धार्मिक आदानप्रदानसँगै पुराना पहिरन शैलीले नयाँ स्थानीय स्वरूप ग्रहण गरेको मानिन्छ। ख्युङ्गोमा पनि त्यस्तै ऐतिहासिक सम्पर्कबाट विकसित भई चोनेको विशिष्ट पहिचान बनेको स्थानीय व्याख्या छ।

पोसाकको यस्तो विकासले संस्कृति स्थिर नभई निरन्तर परिवर्तनशील हुने तथ्य देखाउँछ। एउटा क्षेत्रमा उत्पन्न भएको शैली अर्को क्षेत्रमा पुग्दा स्थानीय जलवायु, उपलब्ध सामग्री, सामाजिक संरचना र सौन्दर्यबोधसँग मिसिएर नयाँ रूप लिन सक्छ।

चोनेको पहिरनमा कालो–सेतो कमरपट्टाले पशुपालक जीवन, बुनाइ शीप र सामाजिक पहिचान प्रतिनिधित्व गर्छ भने मुगाले सजाइएको ख्युङ्गोमा शिरोभूषणले धार्मिक प्रतीक, ऐतिहासिक स्मृति र महिलाको सांस्कृतिक प्रतिष्ठालाई एकसाथ अभिव्यक्त गर्छ।

आधुनिक पोसाकको विस्तार र जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै यस्ता परम्परागत वस्त्र दैनिक प्रयोगभन्दा चाडपर्व, विवाह, धार्मिक कार्यक्रम तथा सांस्कृतिक प्रदर्शनमा बढी सीमित हुने जोखिम देखिएको छ। चोनेका स्थानीय निकायहरूले आधुनिकता र विविधताबीच पनि परम्परागत पहिरनको मौलिक विशेषता जोगाउनुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिँदै आएका छन्। (zhuoni.gov.cn)

स्थानीय कारीगरको शीप अभिलेखीकरण, युवालाई परम्परागत बुनाइ प्रशिक्षण, पोसाकमा प्रयोग हुने तिब्बती नामको संरक्षण र पुराना शिरोभूषणको व्यवस्थित अध्ययनले यो सांस्कृतिक सम्पदा नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

चोनेको पहिरनले एउटा समुदायको इतिहास पुस्तकमा मात्र लेखिँदैन भन्ने देखाउँछ। इतिहास कमरमा बाँधिने ऊनको पट्टामा, महिलाको टाउकोमा सजिने मुगामा, रङको संयोजनमा र पुस्तौँदेखि निरन्तर रहेको हस्तशीपमा पनि सुरक्षित हुन्छ। यी पोसाक चोनेका बासिन्दाको सौन्दर्य मात्र नभई उनीहरूको भूगोल, श्रम, आस्था र सामुदायिक स्मृतिको जीवन्त अभिलेख हुन्।