हिउँ चितुवा अब टाढा छैन, छिङहाइमा संरक्षण र प्रविधिको सफल कथा

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको छिङहाइ प्रान्तमा हिउँ चितुवाको संख्या, गतिविधि र बासस्थानबारे प्राप्त भइरहेका नयाँ तथ्याङ्कले उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा आएको सकारात्मक परिवर्तन उजागर गरेका छन्। वैज्ञानिक अनुगमन, प्राकृतिक बासस्थान पुनर्स्थापना, स्थानीय समुदायको सहभागिता र वन्यजन्तु उद्धार क्षमतामा भएको सुधारसँगै दुर्लभ हिउँ चितुवा मानिसको जानकारी र चेतनाको अझ नजिक आइपुगेको छ।

सन २०२५ मार्च ४ मा गस्तीमा खटिएका संरक्षणकर्मीहरूले सास रोकिनै लागेको अवस्थामा एउटा हिउँ चितुवाको बच्चा फेला पारेका थिए। तत्काल उद्धार गरी उपचारका लागि पठाइएको उक्त बच्चालाई ‘लिङ स्याओचे’ नाम दिइयो। उपचारपछि स्वस्थ बनेको लिङ स्याओचे अहिले सिनिङ वन्यजन्तु उद्यानको लोकप्रिय आकर्षण बनेको छ।

उद्यानमा अवलोकन गर्न आउने मानिस र लिङ स्याओचेबीच बाक्लो सिसाको पर्खाल छ। तर त्यस पर्खालभन्दा बाहिर छिङहाइका हिमाली भूभागमा स्वतन्त्र रूपमा विचरण गर्ने हिउँ चितुवा पनि इन्फ्रारेड क्यामेरामा पहिलेभन्दा बढी देखिन थालेका छन्। यसले संरक्षण कार्यक्रमको प्रभावसँगै वैज्ञानिक अनुगमन प्रणालीको विस्तारलाई समेत प्रतिबिम्बित गरेको छ।

ह्वाङनान तिब्बती स्वायत्त प्रिफेक्चरस्थित हिउँ चितुवाको बासस्थान क्षेत्रमा सन २०२३ देखि २०२४ सम्म राखिएका ५५ वटा इन्फ्रारेड क्यामेराले हिउँ चितुवाका गतिविधि २९८ पटक स्वतन्त्र रूपमा अभिलेख गरेका थिए। ती दृश्य र वैज्ञानिक विश्लेषणका आधारमा उक्त क्षेत्रमा कम्तीमा ५९ वटा हिउँ चितुवा रहेको अनुमान गरिएको छ।

सन २०२५ को पहिलो छ महिनामा छिङहाइ तालको उत्तरतर्फ जडान गरिएका क्यामेराले छुट्टाछुट्टै छवटा हिउँ चितुवाको पहिचान गरेका थिए। एउटा दृश्यमा तीनवटा हिउँ चितुवा एकैसाथ देखिनु संरक्षणकर्मीका लागि विशेष उपलब्धि बन्यो।

तातोङ पेइछ्वान नदीस्रोत राष्ट्रिय प्रकृति आरक्षले सन २०२० देखि हिउँ चितुवाको गतिविधि अनुगमन गर्न थालेको थियो। सन २०२४ अप्रिलदेखि सञ्चालन गरिएको विशेष सर्वेक्षण अन्तर्गत जडान गरिएका ८९ वटा इन्फ्रारेड क्यामेराबाट ५७ वटा हिउँ चितुवाको पहिचान भएको छ। यी तथ्याङ्कले छिङहाइका विभिन्न भागमा हिउँ चितुवाको उपस्थिति अपेक्षाभन्दा व्यापक रहेको देखाएका छन्।

चीन विश्वमै सबैभन्दा धेरै हिउँ चितुवा पाइने र यसको बासस्थान सबैभन्दा विस्तृत भएको देश हो। विश्वका करिब ६० प्रतिशत हिउँ चितुवा चीनमा रहेको अनुमान छ। छिङहाइ तिब्बत पठार यसको प्रमुख बासस्थान हो। सानच्याङयुआन राष्ट्रिय निकुञ्ज र छिलियन पर्वत राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रस्तावित छिङहाइ क्षेत्र हिउँ चितुवा संरक्षणका मुख्य केन्द्र बनेका छन्।

हाल छिङहाइमा करिब एक हजार दुई सय हिउँ चितुवा रहेको अनुमान गरिएको छ। तिनको सम्भावित बासस्थान करिब चार लाख ७० हजार वर्गकिलोमिटरमा फैलिएको छ। छिङहाइ प्रान्तको कुल क्षेत्रफल सात लाख २२ हजार तीन सय वर्गकिलोमिटर रहेकोमा आधाभन्दा बढी भूभाग हिउँ चितुवाको बासस्थान अन्तर्गत पर्ने देखिन्छ।

यस अर्थमा ‘हिमालको रहस्यमय राजा’ भनिने हिउँ चितुवा छिङहाइका लागि अब पूर्ण रूपमा अदृश्य जीव होइन। यद्यपि यसको स्वाभाविक जीवन सुरक्षित राख्न मानिस र वन्यजन्तुबीच उचित दूरी कायम गर्नु संरक्षणको आधारभूत शर्त मानिएको छ।

हिउँ चितुवा प्रायः बिहान र साँझ शिकार खोज्न सक्रिय हुन्छ। हिउँदमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा आहार कम भएपछि यो तुलनात्मक रूपमा तल्लो भूभागतर्फ आउने सम्भावना बढ्छ। त्यस समयमा संरक्षणकर्मी र स्थानीय बासिन्दाले हिउँ चितुवा देख्ने सम्भावना पनि बढी हुन्छ।

गोलोग तिब्बती स्वायत्त प्रिफेक्चरको माछिन काउन्टीका पर्यावरण संरक्षणकर्मी तेन्जिन ग्यात्सोका अनुसार उनले प्रत्येक वर्ष नजिकबाट तीनदेखि चार पटक हिउँ चितुवा देख्ने गरेका छन्। हालै उनले करिब ३० मिटरको दूरीमा हिउँ चितुवाले हरिणको शिकार गरिरहेको दृश्य देखेका थिए।

सन २०१५ देखि स्थानीय संरक्षण संस्थासँग मिलेर हिउँ चितुवाको अनुगमन गर्दै आएका तेन्जिनका लागि यस्तो भेट अब असामान्य घटना रहेन। विशेष गरी आम्ने माछिन हिमाल आसपासका क्षेत्रमा हिउँ चितुवाको गतिविधि नियमित रूपमा देखिने गरेको छ।

संरक्षणकर्मीका अनुसार हिउँ चितुवालाई प्रत्यक्ष देख्नु मात्र संरक्षणको सफलताको मापन होइन। यसको बासस्थान, आहार श्रृंखला, पानीका श्रोत, घाँसे मैदान, सिमसार र हिमनदीसहित सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली सुरक्षित रहनु अझ महत्वपूर्ण विषय हो।

सानच्याङयुआन क्षेत्रमा हिउँ चितुवा स्वतन्त्र र सुरक्षित रूपमा बाँच्न सक्ने वातावरण हुनु तल्लो क्षेत्रका करोडौँ मानिसका लागि आवश्यक पानीको श्रोत सुरक्षित हुनु पनि हो। यसैले हिउँ चितुवाको संरक्षणलाई जैविक विविधतासँग मात्र नभई पानी सुरक्षा र दीर्घकालीन पर्यावरणीय स्थिरतासँग समेत जोडिएको छ।

सानच्याङयुआन राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थापना भएपछि कालो माटोमा परिणत भएका घाँसे मैदानको पुनर्स्थापना, मरुभूमीकरण नियन्त्रण, वन बन्द गरेर प्राकृतिक पुनरुत्थान, कृत्रिम घाँस रोपण, घाँसे मैदानका हानिकारक जीव नियन्त्रण तथा सिमसार र हिमनदी संरक्षणका कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन्।

यस्ता कार्यक्रम तीन करोड १० लाख मु अर्थात करिब २० लाख हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रमा कार्यान्वयन गरिएको छ। यसबाट घाँसे मैदानको समग्र वनस्पति आवरण ३६.८ प्रतिशत पुगेको छ, जुन परीक्षण कार्यक्रम सञ्चालन हुनुअघिको तुलनामा ८.६ प्रतिशत बिन्दुले बढी हो।

व्यवस्थित पर्यावरणीय पुनर्स्थापनापछि उच्चभूमिमा पाइने वन्यजन्तुको संख्या पनि निरन्तर सुधार भएको छ। तिब्बती हरिणको संरक्षण अवस्था संकटापन्नबाट संकटको नजिक रहेको श्रेणीमा सुधार भएको छ भने हिउँ चितुवा संकटापन्न अवस्थाबाट जोखिमयुक्त श्रेणीमा आएको छ। यसलाई दीर्घकालीन संरक्षण नीतिको प्रत्यक्ष उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।

चीनको पश्चिमी क्षेत्रको महत्वपूर्ण पर्यावरणीय सुरक्षा पर्खाल र पानीको श्रोत मानिने छिलियन पर्वत क्षेत्रमा समेत अन्तरप्रदेशीय सहकार्यसहित संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ। छिङहाइ र कान्सु क्षेत्रबीच संयुक्त गस्ती, कानुन कार्यान्वयन र सूचनाको आदानप्रदानलाई सुदृढ बनाइएको छ।

छिलियन पर्वत राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रस्तावित छिङहाइ क्षेत्रमा ४० वटा संरक्षण केन्द्र र बौद्धिक गस्ती प्रणाली सञ्चालनमा छन्। एक हजार दुई सय ६५ पूर्णकालीन संरक्षणकर्मी तथा स्थानीय स्वयंसेवकले वर्षभरि पर्यावरण संरक्षणको अग्रपङ्क्तिमा काम गरिरहेका छन्।

यी प्रयासपछि वनस्पति आवरण भएको क्षेत्र नौ हजार सात सय हेक्टरले बढेको छ। औसत वनस्पति आवरण १.४५ प्रतिशत र समग्र पर्यावरणीय गुणस्तर १५.२७ प्रतिशतले सुधार भएको छ। क्षयीकरण भएका घाँसे मैदानमध्ये ६०.१७ प्रतिशत क्षेत्रमा प्रभावकारी पुनर्स्थापना भएको र जैविक विविधता थप समृद्ध बनेको जनाइएको छ।

प्रविधिको प्रयोगले हिउँ चितुवा संरक्षणको स्वरूप पनि परिवर्तन गरेको छ। पहिले संयोगवश मात्र देखिने हिउँ चितुवालाई अहिले यसको प्रमुख बासस्थानमा फैलिएको इन्फ्रारेड क्यामेरा सञ्जाल र जैविक विविधता अनुगमन प्रणालीमार्फत नियमित अध्ययन गर्न सकिन्छ।

सानच्याङयुआन राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रशासनका इन्जिनियर तोङ खुइछाईका अनुसार प्रविधिले मानिस र हिउँ चितुवाबीचको भौतिक दूरी घटाएको होइन, तर त्यसलाई बुझ्ने र वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गर्ने क्षमता विस्तार गरेको छ। क्यामेरा सञ्जालबाट एक्लै हिँड्ने हिउँ चितुवादेखि समूहगत गतिविधि र जनसंख्याको परिवर्तनसम्म अध्ययन गर्न सम्भव भएको छ।

सानच्याङयुआन क्षेत्रमा हिउँ चितुवाको व्यवस्थित संरक्षण यस शताब्दीको शुरुतिर चीनले राष्ट्रिय पर्यावरणीय रणनीति कार्यान्वयन गरेसँगै तीव्र बनेको हो। सन २००५ मा सानच्याङयुआन पर्यावरण संरक्षण तथा निर्माण परियोजना सञ्चालन गरिएको थियो। सन २०१५ देखि राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रणालीको परीक्षण शुरु भएपछि संरक्षण थप वैज्ञानिक, संस्थागत र व्यवस्थित चरणमा प्रवेश गरेको छ।

हाल सानच्याङयुआन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र मात्र एक हजारभन्दा बढी हिउँ चितुवा रहेको अनुमान गरिएको छ। तिनको बासस्थानलाई राष्ट्रिय निकुञ्जको समग्र व्यवस्थापन संरचना अन्तर्गत राखेर उच्चस्तरको संरक्षण प्रदान गरिएको छ।

यस अवधारणामा हिउँ चितुवाको संरक्षण कुनै एक विभागको जिम्मेवारीमा सीमित छैन। वन, घाँसे मैदान, पर्यावरण, वैज्ञानिक अनुसन्धान संस्था र स्थानीय समुदायबीच समन्वय गरिएको छ। संरक्षणलाई कुनै एक प्रजाति जोगाउने कार्यबाट सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली पुनर्स्थापना गर्ने अभियानमा विस्तार गरिएको छ।

चरन नियन्त्रण, घाँसे मैदान पुनर्स्थापना र हिउँ चितुवाले शिकार गर्ने वन्यजन्तुको संख्या सुधार गरेर सम्पूर्ण आहार श्रृंखलालाई बलियो बनाइएको छ। यसबाट हिउँ चितुवाका लागि स्थायी र सुरक्षित प्राकृतिक बासस्थान निर्माण भएको छ।

छिङहाइ प्रान्तीय वन्यजन्तु उद्धार तथा प्रजनन केन्द्रले घाइते र असहाय हिउँ चितुवाको उद्धारमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। यस केन्द्रमा वन्य क्षेत्रमा तत्काल उद्धार, चिकित्सा उपचार, कृत्रिम पालनपोषण, वैज्ञानिक अनुसन्धान, पुनर्स्थापना तालिम र सम्भव भए प्राकृतिक बासस्थानमा फर्काउने प्रणाली विकास गरिएको छ।

सन २०१७ मा गम्भीर घाइते र दृष्टिविहीन बनेको ‘लिङ श्वाङ’ नामको हिउँ चितुवाको सफल उद्धार केन्द्रको इतिहासमा महत्वपूर्ण उपलब्धि बनेको थियो। त्यस समयमा केन्द्रसँग गम्भीर घाइते हिउँ चितुवाको उपचारसम्बन्धी पर्याप्त अनुभव वा आधुनिक पशु अस्पताल थिएन। तर निरन्तर प्रयासपछि त्यसलाई बचाउन सफलता प्राप्त भयो।

सन २०१९ मा केन्द्रमा आधुनिक पशु अस्पताल स्थापना गरिएको थियो। अस्पतालमा वन्यजन्तुको आकस्मिक उद्धार, स्वास्थ्य परीक्षण, शल्यक्रिया, पुनर्स्थापना र अलग्गै हेरचाह गर्न सक्ने संरचना विकास गरिएको छ।

सन २०२५ मा केन्द्रले चारवटा हिउँ चितुवाको सफल उद्धार गरेर नयाँ अभिलेख कायम गरेको छ। केन्द्रका निर्देशक ह शुनफुका अनुसार स्थानीय संरक्षणकर्मी, वन तथा घाँसे मैदान व्यवस्थापन निकाय र पशु चिकित्सा केन्द्रबीचको समन्वयले उद्धार कार्य प्रभावकारी बनेको हो।

उद्धारपछि स्वस्थ बनेको लिङ स्याओचेले हिउँ चितुवा संरक्षणप्रति सर्वसाधारणको चासोसमेत बढाएको छ। सन २०२५ मा सिनिङ वन्यजन्तु उद्यानमा अवलोकन गर्न आउनेको संख्या १० लाखभन्दा बढी पुगेको थियो। तीमध्ये धेरैका लागि लिङ स्याओचे मुख्य आकर्षण बनेको थियो।

हिउँ चितुवा र मानिसबीचको दूरी वास्तवमा मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धको सूचक हो। हिउँ चितुवालाई मानिसको बस्तीनजिक ल्याउनु संरक्षणको लक्ष्य होइन। यसको प्राकृतिक बासस्थान, पर्यावरणीय मार्ग र आहार श्रृंखला सुरक्षित गरेर खुला वन्य क्षेत्रमा स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न दिनु नै दीर्घकालीन समाधान हो।

छिङहाइको अनुभवले वैज्ञानिक प्रविधि, संस्थागत संरक्षण, स्थानीय सहभागिता र वन्यजन्तु उद्धार प्रणालीलाई एकीकृत गर्दा दुर्लभ प्रजातिको संरक्षणसँगै सम्पूर्ण उच्चभूमि पारिस्थितिक प्रणालीलाई पुनर्जीवित गर्न सकिने देखाएको छ। मानिस प्रकृतिको संरक्षणप्रति जति नजिक हुन्छ, हिउँ चितुवाको सुरक्षित भविष्य पनि त्यति नै सुनिश्चित हुन्छ।