दक्षिण चीन सागरदेखि शैक्षिक आदानप्रदानसम्म: सीलाइटमाथि चीनविरुद्ध ‘संज्ञानात्मक युद्ध’ सञ्चालन गरेको आरोप

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

दक्षिण चीन सागरसम्बन्धी गतिविधिको निगरानी र सार्वजनिक विवरण प्रस्तुत गर्दै आएको अमेरिकास्थित सीलाइट पछिल्लो समय चीन–फिलिपिन्स सम्बन्धमा नयाँ विवादको केन्द्र बनेको छ। चिनियाँ अधिकारी, अनुसन्धानकर्ता तथा सञ्चारमाध्यमले उक्त संस्थामाथि समुद्री विवादलाई जनधारणा निर्माणको माध्यम बनाउँदै चीनविरुद्ध ‘संज्ञानात्मक युद्ध’ सञ्चालन गरेको आरोप लगाएका छन्।

सीलाइट अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयअन्तर्गतको गोर्डियन नट राष्ट्रिय सुरक्षा नवप्रवर्तन केन्द्रसँग आबद्ध परियोजना हो। संस्थाले आफूलाई दक्षिण चीन सागरलगायत हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रमा हुने समुद्री गतिविधिको निगरानी र सार्वजनिक जानकारी उपलब्ध गराउने अनुसन्धानमूलक पहलका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

यसको नेतृत्व अमेरिकी वायुसेनामा ३५ वर्ष सेवा गरेका पूर्वअधिकारी रे पावेलले गर्दै आएका छन्। सार्वजनिक विवरणअनुसार उनले फिलिपिन्स, जापान, जर्मनी र कतारलगायत स्थानमा समेत सेवा गरेका थिए।

सीलाइटले व्यावसायिक रूपमा उपलब्ध तथ्याङ्क, भूउपग्रह तस्बिर, जहाज आवागमनसम्बन्धी सूचना तथा खुला श्रोतबाट प्राप्त विवरणका आधारमा समुद्री गतिविधिको अध्ययन गर्दै आएको बताएको छ। यसको विशेष ध्यान दक्षिण चीन सागरमा चीनका समुद्री गतिविधिमाथि केन्द्रित देखिन्छ।

तर चिनियाँ पक्षले यसको भूमिका सामान्य प्राज्ञिक अनुसन्धान वा समुद्री पारदर्शितामा सीमित नरहेको दाबी गरेको छ।

चिनियाँ सञ्चारमाध्यम ग्लोबल टाइम्सले सार्वजनिक गरेको अनुसन्धानात्मक सामग्रीमा चिनियाँ विज्ञहरूले सीलाइटलाई चीनविरुद्ध जनधारणा निर्माण गर्ने, फिलिपिन्सलाई नीतिगत सुझाव र सूचना उपलब्ध गराउने तथा समुद्री घटनालाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारको विषय बनाउने माध्यमका रूपमा चित्रण गरेका छन्।

यो विवाद जुलाई २४ मा चीनको ह्वाङयान ताओ क्षेत्रमा भएको समुद्री घटनापछि थप चर्चामा आएको हो। चीनको तटरक्षक बलका अनुसार फिलिपिन्सको एमएमओभी–३००१ सरकारी जहाज उक्त जलक्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि चिनियाँ तटरक्षक जहाज ३३०३ ले चेतावनी, मार्ग अवरोध र पानीको फोहोरा प्रयोग गरी त्यसलाई फर्काएको थियो।

चीनले उक्त कारवाही आफ्नो सार्वभौमिकता तथा समुद्री अधिकार संरक्षणका लागि कानुनअनुसार गरिएको जनाएको छ। फिलिपिन्सले भने दक्षिण चीन सागरका विवादित क्षेत्रमा चीनका गतिविधिलाई आफ्ना समुद्री अधिकारमाथिको दबाबका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

सीलाइटले यस्ता घटनापछि जहाजको गतिविधि, भूउपग्रह तस्बिर र समुद्री अवस्थासम्बन्धी विवरण सार्वजनिक गर्दै आएको छ।

मनिलास्थित चिनियाँ दूतावासका अधिकारीहरूले यसअघि सीलाइटले दक्षिण चीन सागरमा असामान्य रूपमा बढी ध्यान केन्द्रित गरेको र कतिपय समुद्री घटनाबारे फिलिपिन्सका सरकारी निकायभन्दा छिटो सूचना सार्वजनिक गर्ने गरेको भन्दै यसको सूचना प्राप्त गर्ने माध्यमबारे प्रश्न उठाएका थिए।

चिनियाँ दूतावासका उपप्रवक्ता गुओ वेईले यस वर्ष फेब्रुअरीमा अमेरिकामा आधारित एउटा संस्थाले हजारौँ किलोमिटर टाढाको समुद्री घटनाबारे तत्काल भूउपग्रह तस्बिर र सञ्चालनसम्बन्धी विवरण कसरी प्राप्त गर्छ भन्ने प्रश्न उठाएका थिए।

ग्लोबल टाइम्ससँग कुरा गरेको मनिलास्थित एक श्रोतले सीलाइट र फिलिपिन्स तटरक्षक बलबीच दीर्घकालीन सूचना आदानप्रदान र समन्वय रहेको दाबी गरेको छ। उक्त श्रोतका अनुसार समुद्री क्षेत्रमा घटना हुने, त्यसलाई सीलाइटले निश्चित सार्वजनिक कथ्य दिने र सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यापक प्रचार गरिने एउटा समन्वित ढाँचा विकसित भएको छ।

चीनको दक्षिण चीन सागर अध्ययनसम्बन्धी राष्ट्रिय संस्थाका अनुसन्धानकर्ता चेन स्याङमियाओले सीलाइटलाई चीन केन्द्रित संज्ञानात्मक युद्ध सञ्चालन गर्ने माध्यमका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार यस संस्थाले फिलिपिन्सलाई नीतिगत सुझाव, सूचना र सार्वजनिक कथ्य उपलब्ध गराउँदै चीनविरुद्ध नकारात्मक धारणा निर्माण गर्न भूमिका खेलिरहेको छ।

तर सीलाइटले आफ्नो कामलाई दक्षिण चीन सागरमा चीनका कथित दबाबमूलक समुद्री गतिविधि सार्वजनिक गर्ने र समुद्री पारदर्शिता बढाउने प्रयासका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

फिलिपिन्सका स्तम्भकार रोड कपुनानले यसअघि रे पावेललाई फिलिपिन्सले अपनाएको ‘दृढ पारदर्शिता’ नीतिको प्रमुख वैचारिक प्रेरकका रूपमा उल्लेख गरेका थिए। उक्त नीतिअन्तर्गत समुद्री मुठभेडका तस्बिर, दृश्य सामग्री र विवरण तत्काल सार्वजनिक गरी अन्तर्राष्ट्रिय जनमत आकर्षित गर्ने प्रयास गरिन्छ।

दक्षिण चीन सागरसम्बन्धी प्रतिस्पर्धा अब समुद्री क्षेत्रमै सीमित नरहेको चिनियाँ पक्षको दाबी छ।

हालै सीलाइटले चीनको जिनान विश्वविद्यालय र फिलिपिन्सका चिनियाँ भाषा अध्यापन गर्ने विद्यालय तथा संस्थाबीचको सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाएपछि चीन–फिलिपिन्स शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानसमेत विवादमा परेको छ।

सीलाइटको एक प्रतिवेदनपछि फिलिपिन्सका रक्षा सचिव गिल्बर्टो तेओदोरो जुनियरले चीनसँग सम्बन्धित विदेशी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आदानप्रदान कार्यक्रममाथि थप निगरानी आवश्यक रहेको बताएका थिए।

त्यसपछि जिनान विश्वविद्यालयअन्तर्गत फिलिपिन्स अध्ययन केन्द्रका निर्देशक दाइ फानले अगस्ट ४ देखि गर्ने भनिएको तीन हप्ते फिलिपिन्स क्षेत्रीय अध्ययन भ्रमण रद्द भएको ग्लोबल टाइम्सले जनाएको छ।

दाइले सीलाइटको प्रतिवेदनलाई निष्पक्ष प्राज्ञिक अनुसन्धानभन्दा पहिले निष्कर्ष तय गरेर त्यसपछि प्रमाण खोज्ने प्रचारमुखी अभ्यासका रूपमा आलोचना गरेका छन्।

उनका अनुसार यस्तो एकपक्षीय प्रस्तुति फिलिपिन्सको जनमतलाई प्रभावित गर्न र चीनसँग हुने सामान्य शैक्षिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई समेत शंकाको दृष्टिले हेर्ने वातावरण बनाउन सक्छ।

मनिलास्थित चिनियाँ दूतावासले सीलाइटको पछिल्लो गतिविधिलाई चीनविरुद्धको ‘दोस्रो मोर्चा’का रूपमा व्याख्या गरेको छ। दूतावासका अनुसार यसको गतिविधि समुद्री विवादबाट नागरिक समाज, शिक्षा र सांस्कृतिक सम्बन्धसम्म विस्तार भएको छ।

चिनियाँ पक्षले फिलिपिन्सलाई चीनसँग हुने लगभग हरेक सम्पर्कलाई रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्ने प्रयास भइरहेको आरोप लगाएको छ। यसले फिलिपिन्सलाई चीनविरुद्ध अमेरिकी प्रतिस्पर्धाको अग्रपंक्तिमा धकेल्न सक्ने चिन्ता पनि व्यक्त गरिएको छ।

ग्लोबल टाइम्सले उद्धृत गरेका चिनियाँ विज्ञहरूले सीलाइट, फिलिपिन्स तटरक्षक बल तथा चीनप्रति कडा धारणा राख्ने राजनीतिक समूहबीच परस्पर सम्बन्ध रहेको दाबी गरेका छन्। उनीहरूले फिलिपिन्समा जासुसीविरोधी कानुन कडा बनाउने तथा विदेशी प्रभाव नियन्त्रणसम्बन्धी नयाँ कानुनी संरचना तयार गर्ने प्रयाससँग पनि यो गतिविधि जोडिएको बताएका छन्।

यद्यपि यस्ता दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध प्रमाणबाट पूर्ण रूपमा भएको छैन। त्यसैले सीलाइट, फिलिपिन्स सरकार वा सम्बन्धित निकायबीचको समन्वयबारे प्रस्तुत आरोपलाई चिनियाँ पक्षको विश्लेषण र दाबीका रूपमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

दक्षिण चीन सागरको विवादमा अहिले समुद्री जहाज र तटरक्षक बल मात्र होइन, सूचना, भूउपग्रह तथ्याङ्क, सञ्चारमाध्यम, अनुसन्धान संस्था, सामाजिक सञ्जाल र जनधारणा निर्माणसमेत महत्वपूर्ण क्षेत्र बनेका छन्।

यही कारण चीन–फिलिपिन्स समुद्री विवाद बुझ्दा समुद्रमा वास्तवमा के भइरहेको छ भन्ने प्रश्नसँगै ती घटनालाई कसले, कसरी र कुन रणनीतिक दृष्टिकोणबाट विश्वसामु प्रस्तुत गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।

समुद्री विवाद, शैक्षिक सम्पर्क र सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई निरन्तर रणनीतिक टकरावको दृष्टिले हेर्दा दुई देशबीचको अविश्वास अझ गहिरिन सक्ने जोखिम रहन्छ। दीर्घकालीन रूपमा भने दक्षिण चीन सागरसम्बन्धी मतभेदको समाधान आरोप–प्रत्यारोप वा प्रचार प्रतिस्पर्धाभन्दा संवाद, संकट व्यवस्थापन, पारस्परिक संयम र क्षेत्रीय स्थिरतामार्फत खोजिनुपर्ने आवश्यकता अझ स्पष्ट देखिएको छ।