नयाँ शक्ति कि ठूलो राजनीतिक पुनर्संयोजन? रास्वपाको उदयभित्र पुराना दलको जनशक्ति
# लक्की चन्द
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको असाधारण चुनावी विजयलाई सामान्य रूपमा नेपालको राजनीतिमा नयाँ शक्तिको उदयका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। तर पार्टीका निर्वाचित सांसदहरूको राजनीतिक पृष्ठभूमि र पछिल्ला संगठनात्मक घटनाक्रमलाई गहिरो गरी हेर्दा अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न उभिन्छ: रास्वपाको उदय पूर्णतः नयाँ राजनीतिक शक्तिको जन्म हो, वा पुराना दलबाट व्यक्ति, मतदाता र राजनीतिक प्रभाव नयाँ केन्द्रतर्फ सरेको ठूलो पुनर्संयोजन?
गत मार्च ५ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा रास्वपाले प्रत्यक्षतर्फ १२५ र समानुपातिकतर्फ ५७ गरी कुल १८२ सिट जित्यो। २७५ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा यो झण्डै दुईतिहाइ शक्ति हो। समानुपातिकतर्फ उसले ५१ लाख ८३ हजारभन्दा बढी मत प्राप्त गर्यो, जुन कुल गणना भएको मतको करिब ४८ प्रतिशत हो।
तर यो विजय केवल नयाँ अनुहारहरूको विजय थिएन। निर्वाचनपछि सार्वजनिक भएको उम्मेदवार पृष्ठभूमिको विवरण अनुसार रास्वपाबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित १२५ सांसदमध्ये कम्तीमा ४२ जना यसअघि कांग्रेस, एमाले, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी, मधेशकेन्द्रित दल तथा अन्य स्थापित राजनीतिक शक्तिसँग आबद्ध थिए। उनीहरू निर्वाचनअघि वा त्यसको केही समयअगाडि रास्वपामा प्रवेश गरेर उम्मेदवार बनेका थिए।
यस तथ्यले रास्वपाको नयाँपन समाप्त हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन। राजनीतिक दलहरूमा अन्य दलबाट नेता तथा कार्यकर्ता प्रवेश गर्नु लोकतान्त्रिक राजनीतिमा असामान्य होइन। अझ महत्वपूर्ण कुरा, रास्वपाको विजय केवल दल परिवर्तन गरेका उम्मेदवारका कारण सम्भव भएको थिएन। स्थापित दलहरूको परम्परागत मताधारमै ठूलो परिवर्तन आएको समानुपातिक मत परिणामले देखाउँछ। कांग्रेस, एमाले र अन्य पुराना शक्तिका परम्परागत मतदाता ठूलो संख्यामा नयाँ विकल्पतर्फ सरेका देखिन्छन्।
त्यसैले अहिलेको परिवर्तनलाई केवल ‘पुराना नेता नयाँ दलमा गए’ भन्ने कोणबाट हेर्नु अपूर्ण हुन्छ। नेपालमा व्यक्ति मात्र होइन, राजनीतिक विश्वासको केन्द्रसमेत सरेको छ।
रास्वपाले यही परिवर्तनलाई भ्रष्टाचारविरोध, सुशासन, पुस्तान्तरण, सार्वजनिक सेवा सुधार र परम्परागत दलको कार्यशैलीबाट पृथक राजनीतिक संस्कृतिको प्रतिबद्धतासँग जोडेको थियो। सन् २०२५ को युवा आन्दोलनपछिको राजनीतिक वातावरणमा मतदाताले पुरानो सत्ता संरचनाप्रतिको असन्तुष्टिलाई निर्वाचन मार्फत व्यक्त गरे र त्यसको सबैभन्दा ठूलो लाभ रास्वपाले प्राप्त गर्यो।
तर निर्वाचन जित्नु र नयाँ राजनीतिक संस्कृति निर्माण गर्नु एउटै कुरा होइन।
रास्वपाको पहिलो राष्ट्रिय महाधिवेशनले यही प्रश्नलाई अझ महत्वपूर्ण बनाएको छ। महाधिवेशनका क्रममा व्यवस्थापन कमजोरी, नेतृत्वबीच समूहगत समीकरण, ‘स्थापन पक्ष’ को चर्चा र केन्द्रीय नेतृत्व चयनमा अनौपचारिक सूचीको प्रयोग सम्बन्धी विवाद सार्वजनिक भए। पार्टीभित्रकै केही नेताले यस्तो अभ्यास पुराना दलमा देखिएको गुटगत संस्कृतिसँग मिल्न थालेको भन्दै प्रश्न उठाए।
यसले रास्वपाका लागि मूल चुनौती देखाएको छ: पुराना दलबाट आएका व्यक्तिलाई समेट्नु समस्या होइन, तर पुराना दलको राजनीतिक संस्कारसमेत भित्रिने हो कि होइन भन्ने प्रश्न निर्णायक हुन्छ।
राजनीतिक नयाँपनको मापदण्ड कुनै सांसद पहिले कुन दलमा थियो भन्ने मात्र हुन सक्दैन। एउटा व्यक्ति कांग्रेस, एमाले वा अन्य दलबाट आएर नयाँ पार्टीमा प्रवेश गरेपछि उसको राजनीतिक व्यवहार, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र कार्यशैली बदलिन्छ भने त्यो पुनर्संयोजन राजनीतिक परिवर्तनको माध्यम बन्न सक्छ। तर नयाँ पार्टीले पुरानै गुटबन्दी, नेतृत्वकेन्द्रित निर्णय, भागबण्डा, संरक्षणवाद र आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोरी अपनायो भने नयाँ नाम र चुनाव चिह्नले मात्र नयाँ राजनीतिक संस्कृति स्थापित गर्न सक्दैन।
यही कारण रास्वपाको वास्तविक परीक्षा अब चुनावी परिणामभन्दा शासन र संगठनमा हुनेछ।
बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारले प्रारम्भिक सय दिनमा डिजिटल शासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणसहित केही क्षेत्रमा प्रगति गरेको देखिए पनि सार्वजनिक गरिएको सयबुँदे प्रारम्भिक कार्ययोजनामध्ये करिब एकतिहाइ मात्र कार्यान्वयन भएको एक समीक्षाले देखाएको थियो। त्यसपछि रास्वपाकै सांसदहरूले सरकारको कार्यशैली र केही मन्त्रीको भूमिकामाथि सार्वजनिक प्रश्न उठाउन थालेका छन्।
यो स्थिति नकारात्मक मात्र होइन। सत्तारूढ दलका सांसदले आफ्नै सरकारमाथि प्रश्न गर्न सक्नु लोकतान्त्रिक अभ्यासको सकारात्मक संकेत पनि हुन सक्छ। तर त्यसलाई वास्तविक संस्थागत उत्तरदायित्वमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने कुराले रास्वपाको राजनीतिक चरित्र निर्धारण गर्नेछ।
रास्वपाको उदयले नेपालको दलगत संरचनामा अर्को गम्भीर परिवर्तन पनि ल्याएको छ। लामो समयसम्म कांग्रेस र कम्युनिस्ट शक्तिबीच केन्द्रित रहेको राष्ट्रिय राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा अब एउटा ठूलो नयाँ शक्ति प्रवेश गरेको छ। रास्वपाको तीव्र विस्तारले विशेषतः कांग्रेसको परम्परागत लोकतान्त्रिक मतक्षेत्रमाथि दबाब बढाएको विश्लेषणसमेत भइरहेको छ।
यस अर्थमा अहिले भइरहेको प्रक्रिया सामान्य दल परिवर्तनभन्दा ठूलो छ। यो नेपालको राजनीतिक शक्तिको पुनर्वितरण हो।
पुराना दलका नेता तथा कार्यकर्ता रास्वपामा पुगेका छन्। अझ ठूलो संख्यामा मतदाता पनि त्यतातिर गएका छन्। तर मतदाताले पुराना दल त्यागेर नयाँ दल रोज्नुको अर्थ उनीहरूले पुरानै अभ्यास नयाँ नाममा स्वीकार गरेका हुन् भन्ने होइन। निर्वाचन परिणामले दिएको मुख्य सन्देश परिवर्तनको माग हो।
अब त्यो परिवर्तन संस्थागत गर्ने जिम्मेवारी रास्वपामाथि छ।
रास्वपाको वास्तविक नयाँपन उसका सांसद कहाँबाट आए भन्ने तथ्यले अन्तिम रूपमा निर्धारण गर्दैन। पार्टीले उनीहरूलाई कस्तो राजनीतिक संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्छ, आन्तरिक लोकतन्त्र कति बलियो बनाउँछ, सत्ता र पार्टीबीचको सीमा कसरी कायम गर्छ, सार्वजनिक जवाफदेहिता कति स्वीकार गर्छ र सरकारबाट कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
त्यसैले अहिलेको मूल प्रश्न ‘रास्वपाभित्र कति जना पुराना दलबाट आएका छन्?’ भन्ने मात्र होइन।
ठूलो प्रश्न हो: पुराना दलबाट आएको राजनीतिक जनशक्ति र नयाँ पुस्ताको जनादेशलाई रास्वपाले पुरानै राजनीतिक संस्कृतिमा समाहित गर्छ कि त्यसलाई नयाँ संस्थागत संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्छ?
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक पुनर्संयोजनको सफलता वा असफलता धेरै हदसम्म यही प्रश्नको उत्तरमा निर्भर हुनेछ।
