एलियनको खोजीमा चीन: ‘आकाशे आँखा’देखि मंगलको नमुना र ‘अर्थ २.०’ अभियानसम्म

एड्रियन मर्सर

पृथ्वीबाहिर जीवन छ कि छैन भन्ने प्रश्न मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो जिज्ञासामध्ये एक हो। आधुनिक विज्ञानले भने यसको उत्तर रहस्यमय वस्तु वा अपुष्ट कथामा होइन, तीन प्रकारका प्रमाणमा खोजिरहेको छ: बुद्धिमान सभ्यताबाट आउन सक्ने कृत्रिम संकेत, जीवाणुस्तरको जीवनले छोड्न सक्ने जैविक चिन्ह र जीवन टिक्न सक्ने ग्रह वा उपग्रह। चीनले अहिले यी तीनै क्षेत्रमा अनुसन्धान संरचना विस्तार गरिरहेको छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ: चीनले अहिलेसम्म एलियन जीवन भेटिएको प्रमाणित घोषणा गरेको छैन। उसको मुख्य उपलब्धि एलियन भेट्नु होइन, त्यस्तो जीवनको खोजी गर्न आवश्यक दूरबिन, अन्तरिक्ष अभियान, ग्रह विज्ञान, प्रयोगशाला र तथ्याङ्क विश्लेषण क्षमता निर्माण गर्नु हो।

यसको सबैभन्दा चर्चित उपकरण क्वेइचोउ प्रान्तमा रहेको पाँच सय मिटर व्यासको FAST रेडियो दूरबिन हो। ‘चाइना स्काई आई’ अर्थात ‘आकाशे आँखा’ भनेर चिनिने यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो एकल डिस रेडियो दूरबिन हो। पल्सार र अन्तरतारकीय ग्यासको अध्ययनसँगै पृथ्वीबाहिरको बुद्धिमान सभ्यताबाट आउन सक्ने कमजोर रेडियो संकेत खोज्नु पनि यसको वैज्ञानिक उद्देश्यमा पर्छ।

सन् २०१९ देखि FAST मार्फत व्यवस्थित SETI अनुसन्धान शुरु गरिएको थियो। यसको अत्यधिक संवेदनशीलताले सम्भावित आकाशीय संकेतसँगै मोबाइल सञ्चार, उपग्रह, विमान, राडार र अन्य मानव निर्मित रेडियो हस्तक्षेपसमेत समात्छ। त्यसैले सम्भावित एलियन संकेत पत्ता लगाउनुभन्दा त्यसलाई पृथ्वीबाट आएको संकेत होइन भनेर प्रमाणित गर्नु अझ कठिन हुन्छ।

सन् २०२२ मा FAST ले केही असामान्य साँघुरो आवृत्तिका संकेत समातेपछि ‘चीनले एलियनको संकेत भेट्यो’ भन्ने समाचार फैलिएको थियो। तर विस्तृत परीक्षणपछि ती संकेतलाई पृथ्वीबाहिरको सभ्यताको प्रमाण मान्न सकिएन। यही घटनाले SETI अनुसन्धानको मूल चरित्र देखाउँछ: कुनै संकेत एकपटक देखिनु पर्याप्त हुँदैन। त्यो दोहोरिनुपर्छ, उही आकाशीय दिशाबाट आउनुपर्छ र स्वतन्त्र उपकरणबाट पुष्टि हुनुपर्छ।

चीनको अर्को महत्वपूर्ण मोर्चा जीवन बस्न सक्ने बाह्यग्रहको खोजी हो। सन् २०२५ मा चिनियाँ नेतृत्वको अन्तर्राष्ट्रिय टोलीले Kepler-725c नामक ‘सुपर अर्थ’ पहिचान गरेको थियो। यो ग्रह सूर्यजस्तै ताराको जीवनयोग्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित कक्षमा रहेको अनुमान गरिएको छ। यसको अर्थ त्यहाँ जीवन छ भन्ने होइन, तर तरल पानी सम्भव हुन सक्ने वातावरण खोज्ने वैज्ञानिक प्रयासका लागि यस्तो ग्रह महत्वपूर्ण लक्ष्य बन्न सक्छ।

यसै दिशामा चीनले ‘Earth 2.0’ अर्थात ET अन्तरिक्ष अभियान प्रस्ताव गरेको छ। यसले पृथ्वीजस्तै ग्रह खोज्ने लक्ष्य राखेको छ। Closeby Habitable Exoplanet Survey अर्थात CHES ले भने पृथ्वीबाट करिब ३२ प्रकाशवर्षभित्रका सूर्यजस्तै ताराहरू वरिपरि पृथ्वी आकारका ग्रह खोज्ने योजना अघि सारेको छ। यी अभियानले प्रत्यक्ष रूपमा एलियन खोज्नेभन्दा भविष्यमा जीवनको खोजी कहाँ केन्द्रित गर्ने भन्ने निर्धारण गर्नेछन्।

चीनले जीवनको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित अन्तरिक्षीय रसायनमा पनि ध्यान दिएको छ। चाङअ–५ र चाङअ–६ ले ल्याएका चन्द्रमाटोका कणमा नाइट्रोजनयुक्त जैविक यौगिक पहिचान गरिएको छ। यस्तो ‘जैविक पदार्थ’ जीव वा एलियनको प्रमाण होइन। तर पृथ्वीमा जीवन बन्न आवश्यक रासायनिक सामग्री क्षुद्रग्रह, धूमकेतु वा अन्तरिक्षबाट आएको हुन सक्ने सम्भावना बुझ्न यसले महत्वपूर्ण आधार दिन्छ।

तियानवेन–२ अभियानले पनि क्षुद्रग्रहबाट नमुना संकलन गरी प्रारम्भिक सौर्यमण्डलको रसायन बुझ्ने लक्ष्य राखेको छ। अझ निर्णायक अभियान भने तियानवेन–३ हुन सक्छ। करिब सन् २०२८ मा प्रक्षेपण गर्ने योजनामा रहेको यो अभियानले मंगल ग्रहबाट नमुना ल्याएर पृथ्वीका अत्याधुनिक प्रयोगशालामा प्राचीन वा वर्तमान जीवनका सम्भावित चिन्ह खोज्ने लक्ष्य राखेको छ।

तियानवेन–३ सफल भए मंगलको माटो र ढुंगामा रहेका खनिज, जैविक अणु, समस्थानिक र सूक्ष्म संरचनालाई पृथ्वीमै परीक्षण गर्न सकिनेछ। कुनै समय मंगलमा जीवन थियो कि थिएन भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने यो विश्वकै महत्वपूर्ण वैज्ञानिक प्रयासमध्ये एक बन्न सक्छ।

चीनले अब यी परियोजनालाई छुट्टाछुट्टै अभियानका रूपमा मात्र हेरेको छैन। सन् २०२४ देखि २०५० सम्मको अन्तरिक्ष विज्ञान योजनामा पृथ्वीजस्तै ग्रह, मंगलमा जीवनका संकेत, बरफयुक्त उपग्रहको जीवनयोग्यता र पृथ्वीबाहिरको जीवन खोजीलाई दीर्घकालीन प्राथमिकतामा राखिएको छ।

यसरी चीनको रणनीति दुई प्रश्नमा केन्द्रित छ: कतै प्राविधिक सभ्यता छ कि छैन, र कतै जीवन उत्पन्न हुन वा टिक्न सक्ने वातावरण छ कि छैन। पहिलो प्रश्नको उत्तर FAST ले रेडियो संकेतमा खोज्छ भने दोस्रो प्रश्नको उत्तर बाह्यग्रह, चन्द्र नमुना, क्षुद्रग्रह र मंगल अनुसन्धानले खोजिरहेका छन्।

अहिलेसम्म एलियन जीवनको प्रमाण भेटिएको छैन। तर चीनले निर्माण गरिरहेको वैज्ञानिक संरचनाले एउटा कुरा स्पष्ट बनाएको छ: पृथ्वीबाहिर जीवनको खोजी अब कल्पना वा सनसनीको विषय मात्र रहेन। यो दूरबिन, अन्तरिक्षयान, प्रयोगशाला र विशाल तथ्याङ्कमा आधारित कठोर वैज्ञानिक अनुसन्धानको क्षेत्र बनिसकेको छ।