स्वस्थ यौन जीवन : विवाहपछि सुख, विश्वास र स्वास्थ्यको आधार

एड्रियन मर्सर

नेपालमा असोज, मंसिर, माघ, फागुन, बैशाख, जेठ र असार महिनामा विवाहका शुभ मुहूर्त धेरै पर्ने भएकाले ठूलो संख्यामा युवायुवती नयाँ दाम्पत्य जीवनमा प्रवेश गर्छन्। विवाहसँगै प्रेम, साथ, परिवार र भविष्यका सपना जोडिन्छन्। तर दाम्पत्य जीवनको अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष यौन स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्ने संस्कार अझै कमजोर छ। परिणामस्वरूप धेरै जोडीले समस्या हुँदा पनि त्यसलाई लुकाउने, लज्जाको विषय ठान्ने वा व्यक्तिगत असफलताका रूपमा बुझ्ने गर्छन्।

स्वस्थ यौन जीवन केवल शारीरिक सम्बन्धको आवृत्ति वा समयसँग सम्बन्धित हुँदैन। यसमा पारस्परिक आकर्षण, विश्वास, सहमति, भावनात्मक निकटता, शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक अवस्था, सुरक्षित व्यवहार र एकअर्काको आवश्यकताप्रतिको सम्मान जोडिएको हुन्छ। राम्रो यौन जीवनको कुनै एउटै सार्वभौमिक मापदण्ड छैन। प्रत्येक जोडीको इच्छा, सहजता, आवृत्ति र सन्तुष्टिको स्वरूप फरक हुन सक्छ।

पहिलो आधार संवाद र सहमति

विवाहले स्थायी यौन सहमति दिएको मानिँदैन। पति वा पत्नी दुवैको इच्छा, सहजता र स्पष्ट सहमति प्रत्येक निकट सम्बन्धको आधार हुनुपर्छ। थकान, तनाव, शारीरिक अस्वस्थता, महिनावारी, गर्भावस्था, प्रसूति वा मानसिक अवस्थाका कारण कुनै समय इच्छा कम हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा दबाब, डर वा अपराधबोध सिर्जना गर्नु स्वस्थ सम्बन्धको संकेत होइन।

धेरै यौन समस्या वास्तवमा संवादको अभावबाट शुरु हुन्छन्। आफ्नो इच्छा, असहजता, डर वा अपेक्षाबारे बोल्न नसक्दा गलत बुझाइ बढ्छ। एउटा पक्षले आफू अस्वीकार भएको ठान्न सक्छ भने अर्को पक्षले आफूलाई दबाबमा परेको अनुभव गर्न सक्छ। शान्त वातावरणमा दोष नलगाई आफ्ना अनुभूति व्यक्त गर्ने बानीले शारीरिक मात्र होइन, भावनात्मक निकटता पनि बलियो बनाउँछ।

चलचित्र र अश्लील सामग्री वास्तविक मापदण्ड होइनन्

आधुनिक युवापुस्तामा यौन जीवनप्रतिको अवास्तविक अपेक्षा बढ्नुको एउटा कारण सामाजिक सञ्जाल, चलचित्र र अश्लील सामग्री पनि हो। यस्ता सामग्रीमा देखाइने शरीर, व्यवहार, लामो समयसम्मको प्रदर्शन वा तत्काल उत्तेजनालाई वास्तविक जीवनको सामान्य मापदण्ड मान्नु हुँदैन।

यौन जीवन कुनै प्रतिस्पर्धा होइन। पुरुषको पुरुषत्वलाई केवल उत्तेजना कायम राख्ने क्षमता वा सम्बन्धको अवधिसँग जोड्नु गलत हो। त्यस्तै महिलाको सन्तुष्टिलाई केवल एउटै शारीरिक प्रतिक्रियाले मापन गर्न सकिँदैन। शरीर र मस्तिष्क दुवैले यौन प्रतिक्रियामा भूमिका खेल्छन्। दबाब र तुलना बढेपछि स्वाभाविक प्रतिक्रिया नै कमजोर हुन सक्छ।

पुरुष र महिलाका समस्या फरक देखिन सक्छन्

पुरुषमा यौन इच्छा कम हुनु, उत्तेजना कायम राख्न कठिन हुनु वा अपेक्षाभन्दा चाँडो वीर्यस्खलन हुनु सामान्यतया देखिने गुनासा हुन्। एक दुई पटक यस्तो हुनु रोगको प्रमाण होइन। नयाँ विवाह, अत्यधिक उत्सुकता, थकान, डर, गोपनीयताको अभाव वा आफ्नो क्षमताबारे चिन्ताले पनि अस्थायी समस्या ल्याउन सक्छ।

महिलामा यौन इच्छा कम हुनु, पर्याप्त उत्तेजना नहुनु, सुख्खापन, सम्बन्धका क्रममा दुखाइ वा चरमसुख प्राप्त गर्न कठिनाइ हुन सक्छ। महिलाको शरीरलाई उत्तेजित हुन पर्याप्त समय, सुरक्षा र भावनात्मक सहजता आवश्यक पर्न सक्छ। दुखाइ हुँदाहुँदै सम्बन्ध जारी राख्नु उचित होइन। बारम्बार दुखाइ भए स्त्रीरोग विशेषज्ञको परामर्श आवश्यक हुन सक्छ।

शरीर स्वस्थ भए यौन स्वास्थ्य पनि राम्रो हुन्छ

यौन स्वास्थ्य समग्र स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ। पर्याप्त निद्रा, नियमित शारीरिक गतिविधि, सन्तुलित भोजन र स्वस्थ शरीरको तौलले रक्तसञ्चार, ऊर्जा र मानसिक अवस्था राम्रो राख्न सहयोग गर्छ। धूमपानले रक्तनलीमा असर पार्न सक्छ। अत्यधिक मदिराले तत्काल आत्मविश्वास बढेजस्तो लागे पनि यौन प्रतिक्रिया कमजोर बनाउन सक्छ।

मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी समस्या, हर्मोन असन्तुलन, थाइराइडको समस्या र केही मानसिक अवस्थाले पनि यौन इच्छामा वा कार्यक्षमतामा प्रभाव पार्न सक्छन्। केही औषधिको प्रभावसमेत यौन स्वास्थ्यमा पर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा औषधि आफैं बन्द गर्नु हुँदैन। चिकित्सकसँग छलफल गरेर कारण खोज्नुपर्छ।

मानसिक स्वास्थ्यलाई छुट्याउन मिल्दैन

यौन प्रतिक्रिया शरीरबाट मात्र उत्पन्न हुँदैन। मस्तिष्क यसको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। कामको तनाव, आर्थिक दबाब, पारिवारिक द्वन्द्व, गोपनीयताको अभाव, गर्भ रहला भन्ने डर, विगतको नकारात्मक अनुभव वा आफ्नो शरीरप्रति असन्तुष्टिले इच्छा र उत्तेजना दुवैलाई प्रभावित गर्न सक्छ।

नयाँ विवाहको पहिलो रातदेखि नै सबै कुरा सहज र पूर्ण हुनुपर्छ भन्ने सामाजिक अपेक्षा पनि समस्या बन्न सक्छ। वास्तवमा नयाँ जोडीलाई एकअर्काको शरीर, भावना र सहजता बुझ्न समय लाग्नु सामान्य हो। प्रारम्भिक असहजतालाई तत्काल रोग वा असफलताको निष्कर्षमा पुर्‍याउनु आवश्यक छैन।

गर्भनिरोध र गर्भधारणबारे पहिले नै कुरा आवश्यक

विवाहसँगै तत्काल बच्चा जन्माउनैपर्छ भन्ने निर्णय परिवार वा समाजले होइन, सम्बन्धित दम्पतीले गर्नुपर्छ। गर्भधारण कहिले चाहने भन्ने विषयमा विवाहअघि वा प्रारम्भिक दाम्पत्य जीवनमै स्पष्ट संवाद हुनु राम्रो हुन्छ। तत्काल गर्भधारण नचाहने जोडीले विश्वसनीय गर्भनिरोधक विधिबारे स्वास्थ्यकर्मीबाट जानकारी लिन सक्छन्।

कन्डमको विशेष महत्व छ। यसले गर्भधारणको सम्भावना घटाउन सहयोग गर्नुका साथै धेरै यौन सङ्क्रमणबाट पनि सुरक्षा दिन्छ। गर्भनिरोधक चक्की, सुई, इम्प्लान्ट वा गर्भाशयभित्र राखिने साधनका आफ्नै लाभ र सीमितता हुन्छन्। कुन विधि उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय व्यक्तिको स्वास्थ्य र आवश्यकताअनुसार गर्नुपर्छ।

यौन सङ्क्रमणबारे मौनता जोखिमपूर्ण हुन्छ

विवाह हुनु मात्र यौन सङ्क्रमणको परीक्षणको विकल्प होइन। विवाहअघि विगतमा जोखिमपूर्ण यौन सम्पर्क भएको छ भने दुवै पक्षले आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षणबारे चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु जिम्मेवार व्यवहार हो। एचआईभी, हेपाटाइटिस बी, सिफिलिसलगायत केही सङ्क्रमण लामो समयसम्म कुनै स्पष्ट लक्षणबिना पनि रहन सक्छन्।

असामान्य घाउ, फोका, दुर्गन्धयुक्त स्राव, पिसाब गर्दा पोल्ने, तल्लो पेटमा असामान्य दुखाइ वा अन्य नयाँ लक्षण देखिए चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ। आफूखुसी औषधि खाने वा समस्या लुकाउने प्रवृत्तिले उपचार ढिलो हुन सक्छ।

बजारका ‘शक्तिवर्धक’ समाधानबाट सावधान

यौन समस्या भएपछि धेरै मानिस चिकित्सकभन्दा पहिले बजारमा पाइने कथित शक्तिवर्धक औषधि, जडीबुटी, तेल, क्याप्सुल वा अनलाइनमा प्रचार गरिएका उत्पादनतर्फ आकर्षित हुन्छन्। सबै उत्पादन सुरक्षित वा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित हुँदैनन्। कतिपयमा घोषित नभएका औषधीय पदार्थसमेत हुन सक्छन्।

उत्तेजनासम्बन्धी औषधि पनि सबैका लागि सुरक्षित हुँदैन। विशेषगरी मुटुका केही औषधि प्रयोग गरिरहेका व्यक्तिमा गम्भीर अन्तरक्रिया हुन सक्छ। त्यसैले यौन कार्यक्षमता बढाउने औषधिलाई सामान्य भिटामिनजस्तो प्रयोग गर्नु हुँदैन। कारण नबुझी औषधि प्रयोग गर्दा मूल स्वास्थ्य समस्या लुकेर बस्न सक्छ।

कहिले चिकित्सकलाई भेट्ने?

समस्या बारम्बार दोहोरिएर केही समयसम्म कायम रह्यो, सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न गर्‍यो वा दैनिक जीवन प्रभावित गर्न थाल्यो भने चिकित्सकीय सहयोग लिनुपर्छ। पुरुषमा लगातार उत्तेजनासम्बन्धी कठिनाइ कहिलेकाहीँ मधुमेह वा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको प्रारम्भिक संकेतसमेत हुन सक्छ। महिलामा लगातार दुखाइ, अत्यधिक सुख्खापन वा असामान्य रक्तस्राव भए पनि परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

यौन चिकित्सक, युरोलोजिस्ट, स्त्रीरोग विशेषज्ञ, मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ वा प्रशिक्षित दम्पती परामर्शदाताले कारणअनुसार सहयोग गर्न सक्छन्। सबै समस्याको समाधान औषधि होइन। कतिपय अवस्थामा सही जानकारी, जीवनशैली सुधार, तनाव नियन्त्रण र दम्पतीबीचको परामर्श नै प्रभावकारी हुन्छ।

सुखद यौन जीवनको वास्तविक सूत्र

सफल यौन जीवनको मूल्याङ्कन अरूको अनुभवसँग तुलना गरेर गर्न सकिँदैन। हप्तामा कति पटक सम्बन्ध भयो, कति समय चल्यो वा कसले कस्तो प्रदर्शन गर्‍यो भन्ने तथ्यभन्दा दुवै पक्ष सुरक्षित, सम्मानित, सहज र सन्तुष्ट छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

विवाहले दुई शरीर मात्र होइन, दुई व्यक्तिको मन, विश्वास र जीवन जोड्छ। यौन सम्बन्धलाई परीक्षा बनाइयो भने तनाव बढ्छ। संवाद, धैर्य, स्नेह, सहमति, स्वास्थ्य र पारस्परिक सम्मानको स्वाभाविक हिस्सा बनाइयो भने त्यसले दाम्पत्य सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ।

सुखद यौन जीवनको कुनै जादुई औषधि छैन। यसको सबैभन्दा बलियो आधार स्वस्थ शरीर, शान्त मन, स्पष्ट संवाद, सुरक्षित व्यवहार र एकअर्काप्रतिको सम्मान हो। नयाँ दाम्पत्य जीवन शुरु गर्ने युवायुवतीले यही सत्य बुझ्न सके यौन स्वास्थ्य लज्जा वा दबाबको विषय होइन, स्वस्थ र सुखी वैवाहिक जीवनको स्वाभाविक आधार बन्न सक्छ।