नाक, कान र अनुहारमा चाया जस्तो कत्ला किन निस्किन्छ? कारण, पहिचान र सुरक्षित समाधान

एड्रियन मर्सर

टाउकोमा चाया पर्नुलाई सामान्य समस्या मानिन्छ। तर कतिपय मानिसमा यही प्रकृतिको सेतो वा पहेँलो कत्ला नाकको छेउ, कानको बाहिरी भाग, कानको पछाडि, भौं, निधार, दाह्री, छाती वा शरीरका अन्य भागमा पनि देखिन्छ। प्रभावित स्थानमा चिलाउने, रातोपन आउने, छाला खुइलिने, सुक्खा हुने वा चिल्लो कत्ला जम्ने समस्या हुन सक्छ। सबै यस्तो समस्या एउटै रोग भने होइन। यसको पछाडि सेबोरिक डर्माटाइटिस, एक्जिमा, सोरायसिस, ढुसीजन्य संक्रमण, एलर्जी वा छालामा प्रयोग गरिएका पदार्थको प्रतिक्रिया जस्ता फरक कारण हुन सक्छन्।

यसमध्ये सबैभन्दा सामान्य कारण सेबोरिक डर्माटाइटिस हो। यो विशेषगरी तेल उत्पादन गर्ने ग्रन्थी बढी भएका टाउको, अनुहार, नाकको दायाँबायाँ, भौं, कानको बाहिरी भाग, कानपछाडि र छातीमा देखिन्छ। यसमा छाला रातो हुन सक्छ र सेतोदेखि पहेँलो, कहिलेकाहीँ चिल्लो प्रकारको कत्ला निस्किन सक्छ। छालामा स्वाभाविक रूपमा बस्ने मालासेजिया नामक खमीरको असामान्य प्रतिक्रिया, छालाको तेल उत्पादन र व्यक्तिको प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया यससँग सम्बन्धित मानिन्छ। यो फोहोरका कारण मात्र हुने रोग होइन र सामान्य सम्पर्कबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्दैन।

एक्जिमा पनि यस्तै लक्षण दिने प्रमुख समस्या हो। एक्जिमामा छाला बढी सुक्खा, चिलाउने र संवेदनशील हुन्छ। साबुन, सुगन्धयुक्त सौन्दर्य प्रसाधन, हेयर डाइ, धातु, कानमा लगाइने उपकरण, चस्माको फ्रेम, इयरफोन वा विभिन्न रासायनिक पदार्थसँगको सम्पर्कले पनि कन्ट्याक्ट डर्माटाइटिस गराउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा समस्या नयाँ वस्तु प्रयोग गरेपछि वा कुनै विशेष वस्तुसँग बारम्बार सम्पर्क हुने ठाउँमा बढी देखिन सक्छ।

सोरायसिसमा भने छालाको कोष असामान्य रूपमा तीव्र गतिमा उत्पादन हुनाले बाक्लो र स्पष्ट सीमाना भएको कत्ला देखा पर्न सक्छ। यो टाउको, कानको आसपास, कुहिनो, घुँडा तथा शरीरका अन्य भागमा पनि देखिन सक्छ। परिवारमा सोरायसिस भएका व्यक्तिमा यसको सम्भावना बढी हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ सेबोरिक डर्माटाइटिस र सोरायसिसका लक्षण एकै व्यक्तिमा मिसिएको अवस्थामा देखिने भएकाले सामान्य हेरेर मात्र छुट्याउन कठिन हुन सक्छ।

ढुसीजन्य संक्रमण पनि ध्यान दिनुपर्ने अर्को कारण हो। शरीरमा गोलाकार, बाहिरतिर रातो र उठेको किनार तथा बीचतिर केही सामान्य देखिने दाग भएमा टिनिया अर्थात फंगल संक्रमणको सम्भावना हुन्छ। यस्ता संक्रमण शरीरका अन्य भागमा फैलिन सक्छन् र अरू व्यक्तिमा पनि सर्न सक्छन्। त्यसैले सबै चिलाउने वा कत्ला निस्किने समस्यालाई केवल चाया सम्झेर औषधि प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

लक्षण कुन रोगका कारण आएको हो भन्ने पहिचान उपचारको पहिलो आधार हो। चिकित्सकले प्रभावित स्थानको स्वरूप, समस्या भएको अवधि, फैलिएको क्षेत्र, प्रयोग गरिएका सौन्दर्य सामग्री, एलर्जीको इतिहास तथा शरीरका अन्य भागका लक्षण हेरेर प्रारम्भिक निदान गर्न सक्छन्। आवश्यक परे छालाको नमुना लिएर ढुसी परीक्षण, एलर्जी परीक्षण वा दुर्लभ अवस्थामा छालाको सानो नमुना परीक्षण गर्न सकिन्छ। लगातार दोहोरिने रोगमा घरमै अनुमान गरेर लामो समय औषधि प्रयोग गर्नु भन्दा छाला रोग विशेषज्ञको मूल्यांकन राम्रो हुन्छ।

सेबोरिक डर्माटाइटिसको उपचारमा प्रायः ढुसी नियन्त्रण गर्ने औषधि, औषधियुक्त स्याम्पु तथा सूजन कम गर्ने क्रीम प्रयोग गरिन्छ। टाउकोमा प्रयोग हुने केही औषधियुक्त स्याम्पुले कानको बाहिरी किनार वा दाह्री भएको क्षेत्रमा पनि चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार मद्दत गर्न सक्छ। तर कानभित्र आफैँ औषधि, तेल वा अन्य पदार्थ हाल्नु हुँदैन। कानको पर्दा वा बाहिरी कानको नलीमा समस्या भए अनुचित पदार्थले अवस्था थप बिगार्न सक्छ।

प्राकृतिक र घरेलु उपायलाई मुख्य उपचारको विकल्प नभई सहयोगी उपायका रूपमा बुझ्नुपर्छ। प्रभावित छाला सफा र सुक्खा राख्नु, अत्यधिक तातो पानी प्रयोग नगर्नु, कडा साबुन तथा सुगन्धयुक्त प्रसाधन घटाउनु र छालालाई बारम्बार कोट्याउनबाट जोगाउनु उपयोगी हुन्छ। स्नानपछि संवेदनशील छालाका लागि बनाइएको सुगन्धरहित मोइस्चराइजर लगाउँदा सुक्खापन र चिलाइ कम हुन सक्छ। पर्याप्त निद्रा, तनाव व्यवस्थापन र नियमित स्वास्थ्यकर जीवनशैलीले बारम्बार बल्झिने समस्यामा अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग गर्न सक्छ।

नरिवल तेल, एलोभेरा वा अन्य घरेलु पदार्थ धेरैले प्रयोग गर्ने भए पनि सबै व्यक्तिको छालामा तिनको प्रभाव समान हुँदैन। तेलले केही व्यक्तिको सुक्खापन कम गर्न सक्छ, तर सेबोरिक डर्माटाइटिस वा ढुसीजन्य समस्यामा अत्यधिक तेलले कतिपय अवस्थामा समस्या बढाउन सक्छ। एलोभेरा पनि केही व्यक्तिमा सुखदायक हुन सक्छ भने संवेदनशील व्यक्तिमा एलर्जी गराउन सक्छ। त्यसैले प्राकृतिक भनिएको प्रत्येक वस्तु पूर्ण सुरक्षित हुन्छ भन्ने मान्यता सही होइन। नयाँ पदार्थ पहिले छालाको सानो क्षेत्रमा परीक्षण गर्नु सुरक्षित हुन्छ।

खानपानका कारण मात्र यस्तो रोग हुने स्पष्ट प्रमाण छैन। तथापि सन्तुलित भोजन, पर्याप्त पानी, हरियो सागसब्जी, फलफूल, प्रोटिन र आवश्यक सूक्ष्म पोषक तत्त्वयुक्त आहार छालाको समग्र स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ। अत्यधिक मदिरा, धूमपान, लगातार निद्रा अभाव र दीर्घ तनावले केही व्यक्तिमा छालाका दीर्घ समस्यालाई बल्झाउन सक्छ। कुनै निश्चित खानेकुरा खाएपछि बारम्बार समस्या बढेको स्पष्ट अनुभव भए त्यसको विवरण राखेर चिकित्सकसँग छलफल गर्न सकिन्छ।

नाक वा कान वरिपरि समस्या देखिएपछि बारम्बार नङले कोट्याउनु हुँदैन। यसले छालामा सानो घाउ बनाउँछ र त्यसबाट ब्याक्टेरियाको संक्रमण हुन सक्छ। कान सफा गर्न कटन बड, पिन वा अन्य वस्तु भित्रसम्म हाल्नु पनि सुरक्षित छैन। कानको बाहिरी भागमा मात्र समस्या भए पनि कानभित्र दुखाइ, पस, दुर्गन्ध, सुनाइ घट्ने वा सुन्निने अवस्था देखिए कान, नाक तथा घाँटी विशेषज्ञको परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

केही लक्षणलाई सामान्य चाया भनेर बेवास्ता गर्न हुँदैन। तीव्र रातोपन र सुन्निने, घाउबाट रगत वा पस आउने, ज्वरो आउने, समस्या तीव्र रूपमा फैलिने, आँखाको वरिपरि सुन्निने, कपाल असामान्य रूपमा झर्ने वा उपचार गर्दा पनि केही सातासम्म सुधार नआउने अवस्था चिकित्सकीय जाँचका कारण हुन्। मधुमेह, कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली वा दीर्घ रोग भएका व्यक्तिमा संक्रमण छिटो जटिल बन्न सक्ने भएकाले अझ बढी सावधानी आवश्यक हुन्छ।

नाक, कान, भौं वा शरीरका अन्य भागमा चाया जस्तो कत्ला देखिनु केवल सौन्दर्य समस्या होइन। यसको पछाडि विभिन्न छाला रोग हुन सक्छन् र उपचार पनि कारणअनुसार फरक हुन्छ। सही पहिचान, छालामैत्री सरसफाइ, अनावश्यक रासायनिक पदार्थबाट दूरी, उपयुक्त मोइस्चराइजिङ र आवश्यक चिकित्सकीय उपचार नै दीर्घकालीन नियन्त्रणका आधार हुन्। प्राकृतिक उपाय उपयोगी सहायक हुन सक्छन्, तर बारम्बार दोहोरिने, फैलिँदै जाने वा घाउ बन्ने समस्यामा विशेषज्ञको निदानलाई कुनै घरेलु उपचारले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।