ब्रिक्समा पुटिनको प्रभावशाली उपस्थिति : अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको नजर रुसको कूटनीतिक सक्रियता, भारतसँगको साझेदारी र बहुध्रुवीय विश्वमा

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

नयाँ दिल्लीमा जारी १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको विशेष ध्यान आकर्षित गर्ने प्रमुख नेतामध्ये एक बनेका छन्। भारतीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले उनको उपस्थितिलाई रुसको विश्व दक्षिणसँग विस्तार भइरहेको सम्बन्ध, भारतसँगको दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारी र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा मस्कोको सक्रिय भूमिकासँग जोडेर प्रस्तुत गरिरहेका छन्।

पुटिनको नयाँ दिल्ली उपस्थितिलाई धेरै सञ्चारमाध्यमले विशेष कूटनीतिक महत्व दिएका छन्। पश्चिमी प्रतिबन्ध र युक्रेन संघर्षका कारण रुसमाथि निरन्तर अन्तर्राष्ट्रिय दबाब कायम रहेको अवस्थामा भारतीय राजधानीमा विश्वका प्रमुख उदाउँदा अर्थतन्त्रका नेताहरूसँग एउटै मञ्चमा उनको सक्रिय सहभागिताले रुसको अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क सञ्जाल कमजोर नभएको सन्देश दिएको छ। ब्रिक्सको विस्तारसँगै एशिया, अफ्रिका, मध्यपूर्व र ल्याटिन अमेरिकासँग मस्कोको सम्बन्ध अझ फराकिलो बनेको विषय पनि मिडिया विश्लेषणमा प्रमुख बनेको छ।

भारतीय सञ्चारमाध्यमले पुटिन र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीचको सम्बन्धलाई सम्मेलनको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। नयाँ दिल्लीमा भएको दुई नेताको भेटमा राजनीतिक, आर्थिक, रक्षा, ऊर्जा, अन्तरिक्ष, दक्ष जनशक्ति आवागमन र जनस्तरीय सम्पर्कलगायत व्यापक क्षेत्रमा सहकार्यको प्रगति समीक्षा गरिएको छ। यो सन् २०२६ भित्र मोदी र पुटिनबीच भएको दोस्रो प्रत्यक्ष भेट हो। उनीहरू यसअघि अगस्ट अन्त्यमा बिश्केकमा आयोजित शाङ्हाई सहयोग संगठन सम्मेलनका क्रममा भेटेका थिए।

भारत र रुसबीचको सम्बन्धलाई दुवै पक्षले लामो समयदेखि ‘विशेष तथा विशेषाधिकार प्राप्त रणनीतिक साझेदारी’का रूपमा परिभाषित गर्दै आएका छन्। यही पृष्ठभूमिका कारण पुटिनको ब्रिक्स सहभागितालाई भारतमा केवल बहुपक्षीय सम्मेलनको उपस्थितिका रूपमा नभई नयाँ दिल्ली र मस्कोबीचको पुरानो रणनीतिक विश्वासको निरन्तरताका रूपमा पनि हेरिएको छ। ऊर्जा, रक्षा उत्पादन, आणविक ऊर्जा, व्यापार र औद्योगिक सहकार्य दुई देशबीचको सम्बन्धका मुख्य आधारका रूपमा देखिएका छन्।

नयाँ दिल्ली भ्रमणका क्रममा रुसले पहिलोपटक भारतमा आयोजना गरेको अन्तर्राष्ट्रिय औद्योगिक प्रदर्शनी ‘इन्नोप्रोम इन्डिया’ले पनि उल्लेखनीय ध्यान पाएको छ। मोदी र पुटिनले प्रदर्शनी अवलोकन गर्दै औद्योगिक सहकार्य विस्तारको सम्भावनाबारे चासो व्यक्त गरेका छन्। यसलाई परम्परागत रक्षा तथा ऊर्जा सम्बन्धबाट अघि बढेर निर्माण, प्रविधि, औद्योगिक उत्पादन र निजी क्षेत्रको सहकार्य विस्तार गर्ने संकेतका रूपमा हेरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले पुटिनको उपस्थितिलाई ब्रिक्सभित्र रुसको रणनीतिक भूमिकासँग पनि जोडेको छ। चीनसँगै रुस बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था, संयुक्त राष्ट्रसंघ केन्द्रित अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली, विकासशील देशको बढी प्रतिनिधित्व र विश्व शासन संस्थाको सुधारका प्रमुख समर्थकमध्ये एक हो। पश्चिमी वित्तीय प्रणालीमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउने, सदस्य राष्ट्रबीच राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार बढाउने र वैकल्पिक वित्तीय संरचना विकास गर्ने विषयमा पनि मस्कोले लामो समयदेखि जोड दिँदै आएको छ।

यस वर्षको सम्मेलनमा ब्रिक्सले नयाँ दिल्ली घोषणापत्र सर्वसम्मत रूपमा स्वीकार गर्न सफल भएको छ। विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा जारी तनावबीच विस्तारित ब्रिक्सका सदस्यले साझा धारणा निर्माण गर्नु आफैंमा महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिएको छ। रुसले बहुपक्षीय संवाद, शान्तिपूर्ण समाधान, सार्वभौमिकताको सम्मान र एकपक्षीय प्रतिबन्धको विरोधलाई आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा निरन्तर अघि सारिरहेको छ।

पुटिनको कूटनीतिक सक्रियता भारतसँग मात्र सीमित देखिएको छैन। सम्मेलनको अवसरमा उनले एशिया, अफ्रिका र विश्व दक्षिणका विभिन्न देशका नेतासँग भेटवार्ता गर्दै राजनीतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध विस्तारमा जोड दिएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले यसलाई रुसले आफ्नो विदेश नीति पश्चिम केन्द्रित सम्बन्धबाट फराकिलो बनाएर विश्व दक्षिणतर्फ दीर्घकालीन साझेदारी विस्तार गरिरहेको प्रमाणका रूपमा विश्लेषण गरेका छन्।

रुस र भारतबीचको आर्थिक सम्बन्धमा ऊर्जा व्यापार विशेष महत्वपूर्ण छ। पछिल्ला वर्षमा भारत रुसी ऊर्जा स्रोतको प्रमुख बजारमध्ये एक बनेको छ भने दुवै देशले द्विपक्षीय व्यापारलाई अझ उच्च स्तरमा पुर्‍याउने लक्ष्य राखेका छन्। औद्योगिक उत्पादन, आणविक ऊर्जा, रक्षा प्रविधि तथा संयुक्त उत्पादनका क्षेत्रमा सम्भावित नयाँ परियोजनाले आर्थिक साझेदारीलाई थप विविध बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले पुटिनको नयाँ दिल्ली उपस्थितिलाई रुसको ‘कूटनीतिक पुनर्संयोजन’का रूपमा समेत विश्लेषण गरेका छन्। पश्चिमसँग गम्भीर मतभेद कायम रहँदा पनि भारत, चीन, दक्षिण अफ्रिका, ब्राजिल, इरान तथा अन्य विकासशील शक्तिसँग निरन्तर उच्चस्तरीय सम्पर्क कायम राख्न सक्नु मस्कोको विदेश नीतिको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। ब्रिक्स यही रणनीतिका लागि रुसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण बहुपक्षीय मञ्चमध्ये एक बनेको देखिन्छ।

पुटिनको उपस्थितिले ब्रिक्सभित्र रुस, चीन र भारतबीचको त्रिपक्षीय महत्व पनि पुनः उजागर गरेको छ। यी तीन देशबीच सबै विषयमा समान दृष्टिकोण नभए पनि बहुध्रुवीयता, विकासशील देशको प्रतिनिधित्व, विश्व शासन सुधार, ऊर्जा सुरक्षा र आर्थिक सहकार्यजस्ता विषयमा साझा आधार खोज्ने पर्याप्त सम्भावना छ। विस्तारित ब्रिक्सलाई प्रभावकारी बनाउन यी तीन ठूला शक्तिबीचको निरन्तर संवादलाई निर्णायक तत्वका रूपमा हेरिएको छ।

नयाँ दिल्ली सम्मेलनमा भ्लादिमिर पुटिनप्रतिको मिडिया चासो कुनै एक द्विपक्षीय भेट वा भाषणमा मात्र सीमित छैन। उनको उपस्थितिले रुस अझै विश्व राजनीतिका प्रमुख शक्ति केन्द्रमध्ये एक रहेको, विश्व दक्षिणसँगको सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको र ब्रिक्सलाई बहुध्रुवीय अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको महत्वपूर्ण आधार बनाउने प्रयासमा सक्रिय रहेको सन्देश दिएको छ।

यस दृष्टिले नयाँ दिल्लीमा पुटिनको सहभागिता रुसका लागि मात्र नभई ब्रिक्सको बदलिँदो स्वरूपका लागि पनि महत्वपूर्ण देखिएको छ। चीनको आर्थिक शक्ति, भारतको कूटनीतिक सन्तुलन र रुसको रणनीतिक तथा ऊर्जा प्रभाव एकै मञ्चमा जोडिँदा ब्रिक्स विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा अझ प्रभावशाली संरचनाका रूपमा अघि बढ्ने सम्भावना बलियो बनेको छ।