ब्रिक्समा एवारिस्त न्दायिशिमिएको अफ्रिकी आवाज : शान्ति, कृषि रूपान्तरण र विश्व दक्षिणको प्रतिनिधित्वमा मिडियाको ध्यान

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

नयाँ दिल्लीमा आयोजित १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा बुरुन्डीका राष्ट्रपति एवारिस्त न्दायिशिमिएको उपस्थिति अफ्रिकी महादेशको सामूहिक आवाज र विश्व दक्षिणको बढ्दो प्रतिनिधित्वका दृष्टिले विशेष महत्वको बनेको छ। अफ्रिकी संघका अध्यक्षका हैसियतमा सम्मेलनमा सहभागी न्दायिशिमियेले एउटा सानो पूर्वी अफ्रिकी राष्ट्रको प्रतिनिधित्व मात्र गरेका छैनन्, उनले ५५ सदस्यीय अफ्रिकी संघको व्यापक विकास, शान्ति, आर्थिक रूपान्तरण र विश्व शासन सुधारसम्बन्धी आकांक्षालाई समेत नयाँ दिल्लीको बहससँग जोडेका छन्।

बुरुन्डी ब्रिक्सको पूर्ण सदस्य वा साझेदार राष्ट्र होइन। न्दायिशिमिएको सहभागिता अफ्रिकी संघको अध्यक्षका रूपमा भएको हो। यही कारण उनको उपस्थितिलाई ब्रिक्सको अफ्रिका नीति र महादेशीय संस्थासँगको संवादका दृष्टिले विशेष अर्थमा हेरिएको छ। विस्तारित ब्रिक्सभित्र दक्षिण अफ्रिका, इजिप्ट र इथियोपिया पूर्ण सदस्यका रूपमा रहेका छन् भने अन्य अफ्रिकी देश साझेदार संरचनामार्फत जोडिएका छन्। अफ्रिकी संघका अध्यक्षको सहभागिताले यो सम्पर्कलाई राष्ट्रिय तहभन्दा माथि महादेशीय आयाम दिएको छ।

अफ्रिकाको जनसंख्या, प्राकृतिक स्रोत, युवा जनशक्ति र भविष्यको उपभोक्ता बजार विश्व अर्थतन्त्रमा तीव्र रूपमा महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। तर महादेशका धेरै देशले अझै पनि पूर्वाधार अभाव, ऋण भार, कमजोर औद्योगिक आधार, खाद्य असुरक्षा र प्रविधिमा सीमित पहुँचको चुनौती सामना गरिरहेका छन्। न्दायिशिमिएको उपस्थितिले ब्रिक्सको बहुध्रुवीयताको बहसलाई यिनै व्यावहारिक विकास प्रश्नसँग जोड्ने अवसर सिर्जना गरेको छ।

बुरुन्डी आफैं कृषि प्रधान अर्थतन्त्र हो। देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ। त्यसैले कृषि उत्पादकत्व वृद्धि, सिंचाइ, बीउ प्रविधि, मल, भण्डारण, खाद्य प्रशोधन र बजार पहुँच बुरुन्डीको आर्थिक रूपान्तरणका लागि आधारभूत विषय हुन्। ब्रिक्सका सदस्य तथा साझेदार राष्ट्रसँग कृषि प्रविधि र मूल्य अभिवृद्धि उद्योगमा सहकार्य विस्तार भए बुरुन्डीजस्ता अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष लाभ पुग्न सक्छ।

अफ्रिकाका लागि पनि यही प्रश्न महत्वपूर्ण छ। महादेशसँग ठूलो कृषि भूमि र युवा जनशक्ति भए पनि धेरै देश खाद्यान्न आयातमा निर्भर छन्। कच्चा कृषि उत्पादन निर्यात गरेर प्रशोधित वस्तु आयात गर्ने संरचना परिवर्तन नगरेसम्म कृषि सम्भावनालाई आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न कठिन हुन्छ। न्दायिशिमिएको विकास दृष्टिकोणले उत्पादन, प्रशोधन र क्षेत्रीय व्यापारबीच बलियो सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई अघि सार्छ।

ब्रिक्ससँगको सहकार्य यही क्षेत्रमा व्यावहारिक बन्न सक्छ। भारतको कृषि अनुसन्धान र औषधि क्षमता, चीनको पूर्वाधार तथा उत्पादन अनुभव, ब्राजिलको कृषि प्रविधि, रुसको ऊर्जा तथा खाद्य उत्पादन क्षमता र अन्य उदीयमान अर्थतन्त्रको लगानी स्रोत अफ्रिकी विकास आवश्यकतासँग पूरक बन्न सक्छन्। तर यसको प्रभाव वास्तविक बनाउन सहयोगलाई ठूला घोषणाभन्दा परियोजना, सीप र स्थानीय उत्पादनसँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ।

शान्ति र सुरक्षा पनि न्दायिशिमिएको अन्तर्राष्ट्रिय भूमिकासँग गहिरो रूपमा जोडिएको विषय हो। अफ्रिकाको ग्रेट लेक्स क्षेत्र लामो समयदेखि सशस्त्र द्वन्द्व, सीमापार असुरक्षा, शरणार्थी समस्या र मानवीय संकटबाट प्रभावित छ। बुरुन्डीको भौगोलिक अवस्थाले क्षेत्रीय स्थिरतालाई उसका राष्ट्रिय हितसँग प्रत्यक्ष जोडेको छ। त्यसैले अफ्रिकाको विकासबारे छलफल गर्दा शान्ति, राज्य क्षमता र आर्थिक अवसरलाई पृथक विषयका रूपमा हेर्न सकिँदैन।

न्दायिशिमिएको उपस्थितिले ब्रिक्सलाई अफ्रिकाको शान्ति तथा सुरक्षा चुनौतीमा अफ्रिकी नेतृत्वको महत्व बुझाउने अवसर पनि दिएको छ। बाह्य शक्तिले तयार गरेको समाधानभन्दा अफ्रिकी संघ र क्षेत्रीय संस्थाको नेतृत्वमा स्थानीय राजनीतिक संवाद, आर्थिक पुनर्निर्माण र विकास कार्यक्रम अघि बढाउनु दीर्घकालीन स्थिरताका लागि बढी प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने धारणा अफ्रिकी कूटनीतिमा बलियो बन्दै गएको छ।

युवा जनसंख्या अर्को निर्णायक पक्ष हो। अफ्रिका विश्वको सबैभन्दा युवा महादेश हो र आगामी दशकमा विश्व श्रम बजारमा यसको हिस्सा उल्लेखनीय रूपमा बढ्नेछ। यो जनसांख्यिक अवस्था अवसर पनि हो र चुनौती पनि। पर्याप्त शिक्षा, सीप, उद्योग र रोजगारी सिर्जना गर्न सकिए युवा शक्ति आर्थिक वृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ। त्यसो हुन नसके बेरोजगारी, अनौपचारिक अर्थतन्त्र र बसाइँसराइको दबाब बढ्न सक्छ।

त्यसैले न्दायिशिमिएको ब्रिक्स सहभागितालाई प्रविधि हस्तान्तरण, प्राविधिक शिक्षा, औद्योगिक सीप र साना उद्यम विकाससँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ। अफ्रिकी देशलाई केवल कच्चा पदार्थ आपूर्तिकर्ता वा उपभोक्ता बजारका रूपमा होइन, उत्पादन र नवप्रवर्तनको साझेदारका रूपमा विकास गर्नु नै दीर्घकालीन दक्षिण–दक्षिण सहकार्यको परीक्षा हुनेछ।

भारत र अफ्रिकाबीचको सम्बन्ध यस सन्दर्भमा विशेष महत्वको छ। भारतले लामो समयदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य, औषधि, सूचना प्रविधि, क्षमता विकास र विकास साझेदारीमार्फत विभिन्न अफ्रिकी देशसँग सम्बन्ध विस्तार गर्दै आएको छ। बुरुन्डीजस्ता साना र विकासशील अर्थतन्त्रका लागि कम लागतको प्रविधि, औषधि, डिजिटल सेवा र प्राविधिक तालिम विशेष उपयोगी हुन सक्छन्।

डिजिटल रूपान्तरणले अफ्रिकाका लागि परम्परागत विकास चरणका केही अवरोध पार गर्ने अवसर पनि दिएको छ। मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी, दूरशिक्षा, टेलिमेडिसिन, कृषि सूचना सेवा र विद्युतीय सरकारी प्रणालीले सीमित भौतिक पूर्वाधार भएका देशमा पनि सेवा विस्तार गर्न सक्छन्। भारत तथा अन्य ब्रिक्स देशको अनुभव स्थानीय आवश्यकताअनुसार अनुकूलन गर्न सकिए बुरुन्डीसहित अफ्रिकी देशले महत्वपूर्ण लाभ लिन सक्छन्।

अफ्रिकी संघका अध्यक्षका रूपमा न्दायिशिमिएको उपस्थितिको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक अर्थ विश्व शासन सुधारसँग सम्बन्धित छ। अफ्रिकासँग संयुक्त राष्ट्रसंघमा ठूलो सदस्य संख्या भए पनि विश्वका प्रमुख निर्णय संरचनामा उसको प्रतिनिधित्व अझै सीमित छ। संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषददेखि अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थासम्म अफ्रिकाले आफ्नो जनसंख्या र राजनीतिक महत्वअनुसार प्रतिनिधित्व खोज्दै आएको छ।

ब्रिक्सले विश्व दक्षिणको आवाज बलियो बनाउने दाबी गर्दै आएको सन्दर्भमा अफ्रिकाको प्रतिनिधित्व केवल सदस्य संख्या बढाउने विषयमा सीमित रहन सक्दैन। महादेशको ऋण, विकास वित्त, प्रविधि पहुँच, जलवायु वित्त, औद्योगिकीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थागत सुधारसम्बन्धी मागलाई व्यवहारिक निर्णयमा रूपान्तरण गर्न सके मात्र ब्रिक्सप्रति अफ्रिकाको विश्वास दीर्घकालीन बन्न सक्छ।

अफ्रिकी महादेशीय स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्रले सिर्जना गरिरहेको नयाँ बजार संरचना पनि महत्वपूर्ण छ। महादेशभित्र व्यापारिक अवरोध घटाउँदै वस्तु, सेवा र लगानीको ठूलो साझा बजार निर्माण गर्ने प्रयास सफल भए अफ्रिका विश्वका प्रमुख आर्थिक केन्द्रमध्ये एक बन्न सक्छ। ब्रिक्सका लगानीकर्ता र उद्योगका लागि पनि यसले छुट्टाछुट्टै साना बजारभन्दा एकीकृत अफ्रिकी अर्थतन्त्रतर्फ हेर्ने अवसर दिन्छ।

बुरुन्डी जस्ता भूआवेष्ठित देशका लागि क्षेत्रीय सडक, रेल, ऊर्जा सञ्जाल र बन्दरगाहसम्मको पहुँच अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। क्षेत्रीय पूर्वाधारलाई राष्ट्रिय सीमाभित्रको परियोजना मात्र नठानी महादेशीय व्यापार संरचनासँग जोड्न सके उत्पादन लागत घटाउन र निर्यात क्षमता बढाउन सकिन्छ। यही क्षेत्रमा ब्रिक्सको विकास वित्त र पूर्वाधार अनुभवले व्यावहारिक भूमिका खेल्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तन पनि न्दायिशिमिएको अफ्रिकी विकास सन्देशबाट अलग गर्न नसकिने विषय हो। अफ्रिकाको विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा हिस्सा तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि खडेरी, बाढी, खाद्य असुरक्षा र जलस्रोतको दबाबबाट महादेश गम्भीर रूपमा प्रभावित भइरहेको छ। त्यसैले जलवायु वित्त, अनुकूलन प्रविधि र स्वच्छ ऊर्जा लगानीलाई अफ्रिकी विकासको केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता बढिरहेको छ।

सी चिनफिङले चीनको औद्योगिक क्षमता, भ्लादिमिर पुटिनले रुसको रणनीतिक प्रभाव, नरेन्द्र मोदीले भारतको कूटनीतिक सन्तुलन र विभिन्न सदस्य तथा साझेदार राष्ट्रले आफ्ना राष्ट्रिय प्राथमिकता अघि सारिरहेका बेला एवारिस्त न्दायिशिमियेले अफ्रिकी संघको सामूहिक दृष्टिकोणलाई ब्रिक्स बहसमा थपेका छन्। उनको उपस्थितिको विशेषता यही हो कि उनले एउटा देशको मात्रै होइन, अफ्रिकी महादेशको दीर्घकालीन विकास र प्रतिनिधित्वको प्रश्नलाई सम्मेलनसँग जोडेका छन्।

नयाँ दिल्लीबाट आएको सकारात्मक सन्देश स्पष्ट छ। बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको विश्वसनीयता तब मात्र स्थापित हुनेछ, जब अफ्रिकाका साना र ठूला सबै देशले विकास वित्त, प्रविधि, व्यापार र विश्व निर्णय प्रक्रियामा वास्तविक अवसर पाउनेछन्। केवल ठूला शक्तिबीच शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्नु पर्याप्त हुँदैन, नयाँ संरचना विकासशील समाजका लागि बढी समावेशी पनि हुनुपर्छ।

यस अर्थमा एवारिस्त न्दायिशिमिएको ब्रिक्स सहभागिता बुरुन्डीको कूटनीतिक उपस्थितिभन्दा धेरै व्यापक छ। अफ्रिकी संघका अध्यक्षका रूपमा उनको नयाँ दिल्ली उपस्थितिले ब्रिक्स र अफ्रिकाबीच संस्थागत संवाद गहिरो बनाउने, कृषि र औद्योगिक रूपान्तरणलाई गति दिने तथा विश्व दक्षिणको बहुध्रुवीय अवधारणालाई वास्तविक अफ्रिकी विकाससँग जोड्ने सम्भावनालाई उजागर गरेको छ।