ब्रिक्स मञ्चमा ‘ड्राइ फ्रुट कूटनीति’: दृश्य वास्तविक, भाइरल कथा आधा सत्य

मुना चन्द

नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न १८औं ब्रिक्स शिखर सम्मेलनका दुई दृश्य अहिले विश्वव्यापी रूपमा चर्चामा छन्। रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन बोलिरहेका बेला भारतका राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभाल पछाडिको पंक्तिमा केही खाइरहेका देखिन्छन्। अर्को दृश्यमा इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानको सम्बोधन चलिरहँदा भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता रणधीर जैसवाल टेबलमा राखिएको ड्राइ फ्रुट पटकपटक लिइरहेका देखिन्छन्। दृश्य सामान्य सम्मेलन गतिविधिजस्तो लाग्न सक्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिको सर्वोच्च मञ्चमा क्यामेराले कैद गरेको केही सेकेन्डको व्यवहारले अहिले शिष्टाचार, व्यावसायिक अनुशासन र आधुनिक कूटनीतिक दृश्य संस्कृतिबारे ठूलो बहस जन्माएको छ।

सबैभन्दा पहिले तथ्य स्पष्ट हुनुपर्छ। भाइरल भएका मूल दृश्य कृत्रिम रूपमा बनाइएका होइनन्। डोभाल र जैसवाल दुवै ब्रिक्स सम्मेलनमै उपस्थित थिए र उनीहरू खाना लिइरहेका दृश्य वास्तविक हुन्। पुटिन तथा पेजेस्कियानको सम्बोधन चलिरहेका बेला ती दृश्य क्यामेरामा परेका हुन्। त्यसैले सम्पूर्ण घटनालाई ‘नक्कली भिडियो’ भनेर खारेज गर्नु तथ्यसँग मेल खाँदैन।

तर सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको कथा जति सीधा देखिन्छ, वास्तविकता त्यति सरल छैन। विशेषगरी जैसवालको व्यापक रूपमा फैलिएको एउटा भिडियो मूल गतिभन्दा करिब तीन गुणा छिटो बनाइएको विवरण बाहिर आएको छ। यसले उनको हातको चाल, खाने गति र गतिविधिलाई वास्तविकभन्दा धेरै अस्वाभाविक र हास्यास्पद देखाएको छ। टेबलमा रहेको ड्राइ फ्रुट पनि उनीहरूले व्यक्तिगत रूपमा ल्याएको नभई सम्मेलन व्यवस्थापनअन्तर्गत राखिएको खानेकुरा थियो। यस अर्थमा भिडियोको दृश्य वास्तविक भए पनि त्यसबाट निर्माण गरिएको सामाजिक सञ्जालको कथा पूर्ण सत्य होइन।

तर यही तथ्यलाई आधार बनाएर व्यवहारको प्रश्नलाई पूर्ण रूपमा पन्छाउन पनि मिल्दैन। भिडियो तीव्र गतिमा चलाइएको हुन सक्छ, तर जैसवालले खाना खाएको दृश्य वास्तविक हो। डोभाल पनि सम्बोधनको समयमा खानेकुरा लिइरहेका देखिन्छन्। प्रश्न उनीहरूले खाना खान पाउँथे कि पाउँदैनथे भन्ने होइन। प्रश्न हो, विश्वका प्रभावशाली राष्ट्रप्रमुखले औपचारिक सम्बोधन गरिरहेका बेला उनीहरूको ठीक पछाडि बसेका आयोजक देशका उच्च अधिकारीले आफू क्यामेराको दृश्य क्षेत्रमा रहेको कुरा बुझेर कति संयमित व्यवहार गर्नुपर्थ्यो?

अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा राष्ट्रप्रमुख बोल्दा कसैले पानी पिउन, चिया लिन वा हल्का खानेकुरा खानै नपाउने सार्वभौम लिखित नियम छैन। लामो बैठकमा प्रतिनिधिलाई पानी, पेय पदार्थ वा हल्का नास्ता उपलब्ध गराउनु सामान्य अभ्यास हो। त्यसैले केवल ड्राइ फ्रुट खाएको आधारमा यसलाई गम्भीर प्रोटोकल उल्लङ्घन भन्नु अतिरञ्जना हुन्छ। तर प्रोटोकल केवल लिखित नियमको नाम पनि होइन। यसको ठूलो हिस्सा शिष्टाचार, परिस्थिति बुझ्ने क्षमता, समयको संवेदनशीलता र आफ्नो व्यवहारले कस्तो सन्देश दिन्छ भन्ने चेतनासँग सम्बन्धित हुन्छ।

यही ठाउँमा भारतीय अधिकारीहरूको दृश्य कमजोर देखिन्छ। राष्ट्रप्रमुखको औपचारिक सम्बोधनको पृष्ठभूमिमा पटकपटक खाने, हात मुखतिर लैजाने वा क्यामेरामा ध्यान भंग भएको देखिने व्यवहार व्यावसायिक दृष्टिले राम्रो मानिँदैन। अझ आयोजक देशका वरिष्ठ अधिकारीबाट अपेक्षा झन बढी हुन्छ। कुनै पनि उच्चस्तरीय बहुपक्षीय सम्मेलनमा आयोजक देशका कूटनीतिज्ञ र सुरक्षा अधिकारी केवल सहभागी हुँदैनन्, उनीहरू आयोजक राष्ट्रको संस्थागत अनुशासन र राजनीतिक संस्कृतिको दृश्य प्रतिनिधि पनि हुन्छन्।

जैसवालको दृश्य यसकारण बढी चर्चित बन्यो। उनी सामान्य कर्मचारी होइनन्। उनी भारतको विदेश मन्त्रालयको आधिकारिक आवाज हुन्। सार्वजनिक सञ्चार, कूटनीतिक सन्देश र अन्तर्राष्ट्रिय प्रस्तुतीकरण उनको जिम्मेवारीको केन्द्रमा पर्छ। यस्तो पदमा रहेको व्यक्तिको हरेक सार्वजनिक हाउभाउ स्वाभाविक रूपमा बढी समीक्षा हुन्छ। तीन गुणा छिटो बनाइएको भिडियोले उनको गतिविधिलाई अतिरञ्जित गरेको सत्य हो, तर मूल दृश्य आफैंले पनि क्यामेरा चेतनाको अभाव देखाउँछ।

डोभालको दृश्य केही फरक छ। उनी एक क्षण खाना लिइरहेका देखिन्छन्, तर जैसवालको जस्तो लगातार गतिविधि सार्वजनिक भिडियोमा स्पष्ट छैन। त्यसैले दुवैलाई एउटै स्तरको ‘असभ्य व्यवहार’ भनेर चित्रित गर्नु पनि तथ्यगत न्याय हुँदैन। एउटा दृश्यबाट सम्पूर्ण परिस्थिति बुझ्न खोज्दा कूटनीतिक विश्लेषणभन्दा सामाजिक सञ्जालको उत्तेजना बढी हावी हुन्छ।

त्यस्तै उनीहरू ‘भाषण सुन्न छाडेर खानमै व्यस्त थिए’ भन्ने निष्कर्ष पनि प्रमाणित छैन। मानिसले खाना लिँदै सम्बोधन सुन्न सक्छ। छोटो भिडियोले व्यक्तिको मानसिक ध्यान मापन गर्दैन। दृश्यले उनीहरूले खाएको देखाउँछ, सम्बोधन सुनेनन् भन्ने प्रमाण दिँदैन। तथ्य र अनुमानबीचको यही सीमारेखा पत्रकारिता र सामाजिक सञ्जालबीचको सबैभन्दा ठूलो अन्तर हो।

तर यस घटनाले अर्को गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। आजको कूटनीतिमा केवल के भनियो भन्ने होइन, क्यामेराले के देखायो भन्ने पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण भइसकेको छ। उच्चस्तरीय सम्मेलनका सयौं क्यामेराले केवल वक्ताको अनुहार रेकर्ड गर्दैनन्। पछाडिको पंक्तिमा बसेको अधिकारी, उसको अनुहार, हाँसो, मोबाइल, फुसफुसाहट, निद्रा, खाना वा उदासीन देखिने हाउभाउसमेत केही मिनेटमै अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक प्रतीक बन्न सक्छ।

यही आधुनिक ‘क्यामेरा कूटनीति’ हो। पहिले बन्द कोठामा सामान्य मानिने व्यवहार अहिले केही सेकेन्डमै काटिन्छ, गति बढाइन्छ, दोहोर्‍याइन्छ, शीर्षक थपिन्छ र करोडौं मानिससम्म पुग्छ। सन्दर्भ हराउँछ, तर दृश्य बाँच्छ। एक क्षणको कमजोरी राष्ट्रिय छविसँग जोडिन्छ। एउटा साधारण ड्राइ फ्रुट पनि कूटनीतिक विवाद बन्न सक्छ।

त्यसैले भिडियो सम्पादन गरिएको तथ्य भारतीय पक्षका लागि पूर्ण बचाउ होइन। बरु यसले अर्को पाठ दिन्छ। वरिष्ठ अधिकारीले अब आफू केवल बैठकमा बसेको छैन, विश्वव्यापी प्रत्यक्ष प्रसारणको दृश्यभित्र बसेको छ भन्ने बुझ्नुपर्छ। क्यामेरा चलिरहेको बेला शरीरको भाषा पनि कूटनीतिक सन्देश हुन्छ। कहिलेकाहीँ मौन अनुशासन बोलेको वक्तव्यभन्दा शक्तिशाली हुन्छ।

आयोजक व्यवस्थापनको प्रश्न पनि यहाँ उठ्छ। यदि राष्ट्रप्रमुखहरूको औपचारिक सम्बोधन चलिरहेको बेला प्रतिनिधिका टेबलमा खुला रूपमा खानेकुरा राखिन्छ भने यस्तो दृश्य दोहोरिन सक्छ। लामो सम्मेलनमा नास्ता आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसका लागि विश्राम समय, छुट्टै सेवा व्यवस्था वा क्यामेरा दृश्यबाट बाहिरको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। उच्चस्तरीय कार्यक्रमको व्यवस्थापन केवल सुरक्षा, आसनक्रम र झण्डासम्म सीमित हुँदैन। दृश्य अनुशासन पनि त्यसको भाग हो।

यो घटनालाई भारतको समग्र कूटनीतिक क्षमताको मापन बनाउनु भने अनुचित हुनेछ। भारतसँग लामो अनुभव भएको कूटनीतिक सेवा, विशाल विदेश नीति संयन्त्र र बहुपक्षीय सम्मेलन आयोजना गर्ने ठूलो क्षमता छ। दुई अधिकारीको केही सेकेन्डको दृश्यबाट सम्पूर्ण भारतीय कूटनीतिक संस्कृतिलाई ‘सोमतविहीन’ घोषणा गर्नु तथ्यमा आधारित विश्लेषण होइन। तर यही कारणले ती अधिकारीमाथि व्यावसायिक अपेक्षा अझ उच्च हुन्छ। अनुभवी संस्थाका वरिष्ठ व्यक्तिबाट सामान्यभन्दा बढी सतर्कता अपेक्षित हुन्छ।

नेपालका लागि पनि यसमा स्पष्ट पाठ छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा मन्त्री, सचिव, कूटनीतिज्ञ वा सुरक्षा अधिकारीले आफूलाई केवल उपस्थित व्यक्तिका रूपमा होइन, राष्ट्रको दृश्य प्रतिनिधिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। औपचारिक मञ्चमा मोबाइल चलाउने, अनावश्यक हाँसो गर्ने, फुसफुसाउने, निदाउने, खाने वा क्यामेराप्रति बेवास्ता गर्ने व्यवहारले केही सेकेन्डमै सम्पूर्ण देशको छविमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ।

त्यससँगै पत्रकारिता र आम दर्शकका लागि पनि अर्को पाठ छ। भाइरल भिडियो सत्यको प्रमाण हुन सक्छ, तर पूर्ण सत्यको होइन। गति बदलिएको छ कि छैन, भिडियो कहाँबाट काटिएको हो, मूल प्रसारणमा अघि र पछि के भएको थियो, दृश्यमा देखिएका व्यक्ति वास्तवमै को हुन् र सामाजिक सञ्जालको शीर्षक तथ्य हो कि व्याख्या भन्ने प्रश्न सोध्नुपर्छ।

अन्तिम निष्कर्ष स्पष्ट छ। डोभाल र जैसवालले ब्रिक्स सम्मेलनमा ड्राइ फ्रुट खाएको दृश्य वास्तविक हो। त्यसलाई पूर्ण रूपमा नक्कली भन्न मिल्दैन। तर विशेषगरी जैसवालको भाइरल भिडियोको गति बढाइएको थियो, जसले व्यवहारलाई वास्तविकभन्दा बढी अस्वाभाविक बनायो। त्यसैले ‘विश्वनेताहरूको भाषण बेवास्ता गर्दै भारतीय अधिकारी खानमै मस्त’ भन्ने लोकप्रिय कथा आधा सत्य मात्र हो।

तर दृश्य राम्रो थिएन। यति उच्चस्तरीय मञ्चमा आयोजक देशका वरिष्ठ अधिकारीले अझ संयमित, सचेत र क्यामेराप्रति जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्थ्यो। यसलाई ठूलो कूटनीतिक अपराध भन्न मिल्दैन, तर सानो विषय भनेर पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन। किनकि आजको विश्वमा कूटनीतिको एउटा कठोर सत्य छ: मञ्चमा राष्ट्रप्रमुख बोलिरहेको हुन्छ, तर कहिलेकाहीँ विश्वले उसको पछाडि बसेको व्यक्तिलाई हेरिरहेको हुन्छ।