चीन–अमेरिका सम्बन्धको सामाजिक आधार : रणनीतिक प्रतिस्पर्धाबीच जनकूटनीतिको सम्भावना

मुना चन्द

चीन र अमेरिकाबीचको सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रचलित दृष्टिकोणमा व्यापारिक प्रतिस्पर्धा, प्रविधिमाथिको नियन्त्रण, सैन्य शक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावका प्रश्न प्रमुख छन्। यी विषयले दुई देशको रणनीतिक सम्बन्ध निर्धारण गर्छन्। तर, सरकारी निर्णय र उच्चस्तरीय वार्ताले मात्र द्विपक्षीय सम्बन्धको सम्पूर्ण स्वरूप प्रस्तुत गर्दैनन्। नागरिकको प्रत्यक्ष सम्पर्क, विश्वविद्यालयबीचको सहकार्य, सांस्कृतिक आदानप्रदान र व्यापारिक सम्बन्धले पनि दुई समाजबीच समझदारीको आधार निर्माण गर्छन्। राजनीतिक मतभेद कायम रहँदा समेत यस्ता सम्बन्धले संवादको सम्भावना जीवित राख्न सक्छन्।

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको अमेरिका भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा ग्लोबल टाइम्सले प्रकाशित गरेको सम्पादकीयले यसै सन्दर्भमा ‘दैनिक जीवनका कूटनीतिज्ञ’ को अवधारणा अघि सारेको छ। सम्पादकीयले खानपान, व्यापार र सांस्कृतिक अनुभवमार्फत दुई देशका नागरिक कसरी एकअर्कासँग जोडिन्छन् भन्ने विषय उठाएको छ। यस अवधारणालाई व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सामने आउँछ : राजनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र भएका दुई शक्तिबीच नागरिकस्तरको सम्पर्कले रणनीतिक स्थिरतामा कस्तो योगदान गर्न सक्छ?

जनकूटनीतिको वास्तविक अर्थ

कूटनीति सरकारको औपचारिक जिम्मेवारी हो। सन्धि, सुरक्षा सम्झौता, व्यापारिक नियम र अन्तर्राष्ट्रिय दायित्वबारे निर्णय गर्ने अधिकार सम्बन्धित राज्यसँग रहन्छ। जनकूटनीतिले त्यसको स्थान लिन सक्दैन। यसको भूमिका दुई समाजलाई एकअर्काको अनुभव, आकाङ्क्षा र वास्तविकतासँग परिचित गराउनु हो। अर्को देशबारे प्रत्यक्ष जानकारी भएका नागरिकले राजनीतिक विवादलाई पनि केही फरक दृष्टिकोणबाट बुझ्न सक्छन्।

यस प्रक्रियामा सांस्कृतिक आकर्षण र राजनीतिक सहमतिबीचको भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ। अमेरिकी नागरिकले चिनियाँ भाषा सिक्नु वा चिनियाँ उत्पादन प्रयोग गर्नु चीन सरकारका सबै नीतिप्रति समर्थन होइन। त्यस्तै, चिनियाँ नागरिकले अमेरिकी चलचित्र हेर्नु, त्यहाँ अध्ययन गर्नु वा अमेरिकी व्यवसायका सेवा लिनु अमेरिकी विदेश नीतिसँग सहमति जनाउनु होइन। जनस्तरको सम्पर्कको महत्त्व नागरिकलाई स्वतन्त्र अनुभवका आधारमा आफ्नो धारणा निर्माण गर्ने अवसर दिनुमा छ।

राजनीतिक मतभेदलाई समाजबीचको स्थायी शत्रुतामा परिणत हुन नदिन यस्तो स्वतन्त्र सम्पर्क उपयोगी हुन सक्छ। दुई देशका नागरिकबीच सम्पर्क घट्दै जाँदा एकअर्काबारे जानकारीको स्रोत राजनीतिक वक्तव्य, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा सीमित हुन सक्छ। प्रत्यक्ष अनुभवले ती माध्यमबाट बनेका सबै धारणा परिवर्तन नगरे पनि तिनलाई परीक्षण गर्ने अवसर दिन्छ।

युवा आदानप्रदानको दीर्घकालीन महत्त्व

सन् २०२३ नोभेम्बरमा चीनले पाँच वर्षभित्र ५० हजार अमेरिकी युवालाई अध्ययन तथा आदानप्रदानका लागि आमन्त्रण गर्ने घोषणा गरेको थियो। चीनको शिक्षा मन्त्रालयका अनुसार यो लक्ष्य निर्धारित समयभन्दा साढे दुई वर्षअघि पूरा भएको छ। अमेरिकाका सबै ५० राज्य र वासिङ्टन डीसीबाट आएका युवाले चीनका विभिन्न क्षेत्रमा शैक्षिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक तथा खेलकुदसम्बन्धी कार्यक्रममा सहभागिता जनाएका छन्।

यस पहलको मूल्याङ्कन भ्रमण गर्ने व्यक्तिको सङ्ख्यामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। वास्तविक उपलब्धि सहभागीले कस्तो अनुभव प्राप्त गरे, भ्रमणपछि उनीहरूको सम्पर्क कति कायम रह्यो र शैक्षिक तथा अनुसन्धान सहकार्यले कस्तो निरन्तरता पायो भन्ने आधारमा गर्नुपर्छ। एकपटकको भ्रमणले तत्काल राजनीतिक परिणाम नदिन सक्छ। तर, त्यसबाट विकसित व्यक्तिगत र संस्थागत सम्बन्ध भविष्यमा संवादका उपयोगी माध्यम बन्न सक्छन्।

युवा आदानप्रदानलाई विज्ञान र प्रविधिसँग जोड्दा यसको महत्त्व थप स्पष्ट हुन्छ। कृत्रिम बौद्धिकता, जलवायु परिवर्तन, सार्वजनिक स्वास्थ्य, स्वच्छ ऊर्जा र समुन्द्री प्रदूषणजस्ता चुनौती राष्ट्रिय सीमाभित्र मात्र समाधान गर्न सकिँदैनन्। चीन र अमेरिकाबीच यी क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा भए पनि वैज्ञानिक तथ्य, अनुसन्धान पद्धति र जोखिम व्यवस्थापनबारे संवाद आवश्यक रहन्छ। विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताबीचको सहकार्यले यस्तो संवादका लागि व्यावहारिक आधार तयार गर्न सक्छ।

यद्यपि, शैक्षिक आदानप्रदानमा पनि बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण, अनुसन्धान सुरक्षा, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र पारस्परिक पहुँचका प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। दीर्घकालीन कार्यक्रम सफल बनाउन दुवै पक्षले यी विषयलाई स्पष्ट नियम र विश्वसनीय व्यवस्थाबाट सम्बोधन गर्नुपर्छ। मित्रताको उद्देश्यले कानुनी तथा संस्थागत जिम्मेवारीलाई गौण बनाउनु हुँदैन।

इतिहासबाट सिक्नुपर्ने कुरा

सन् १९७१ को टेबलटेनिस कूटनीति चीन–अमेरिका सम्बन्धमा जनस्तरको सम्पर्कको ऐतिहासिक उदाहरण हो। अमेरिकी खेलाडीको चीन भ्रमणले दुई देशबीच औपचारिक सम्बन्ध सामान्यीकरणका लागि अनुकूल वातावरण बनाउन सहयोग पुर्‍याएको थियो। तर, त्यस घटनालाई एक्लै सम्बन्ध परिवर्तनको कारण मान्नु इतिहासको अपूर्ण व्याख्या हुनेछ। तत्कालीन रणनीतिक परिस्थिति र दुवै सरकारका कूटनीतिक निर्णय पनि निर्णायक थिए।

यस अनुभवले जनकूटनीति र औपचारिक कूटनीतिबीचको सम्बन्ध बुझाउँछ। नागरिकस्तरको सम्पर्कले संवादको वातावरण निर्माण गर्न सक्छ, तर कठिन राजनीतिक तथा सुरक्षा प्रश्नको समाधान सम्बन्धित सरकारहरूले नै खोज्नुपर्छ। उच्चस्तरीय वार्ताले सहकार्यका लागि संस्थागत आधार तयार गर्न सक्छ भने जनस्तरको सम्बन्धले त्यसलाई सामाजिक निरन्तरता दिन सक्छ।

वर्तमान चीन–अमेरिका सम्बन्धमा पनि यही सिद्धान्त सान्दर्भिक छ। राष्ट्रप्रमुखबीचको भेटवार्ता महत्त्वपूर्ण भए पनि स्थिर सम्बन्धका लागि नियमित कूटनीतिक सञ्चार, सैन्य सम्पर्क, व्यापारिक वार्ता र शैक्षिक सहकार्य आवश्यक हुन्छ। सम्बन्धलाई एउटा शिखर वार्ता वा एउटा विवादको परिणामबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।

आर्थिक अन्तरनिर्भरता र त्यसका सीमा

चीन र अमेरिका विश्व अर्थतन्त्रका प्रमुख केन्द्र हुन्। उनीहरूबीचको व्यापार, लगानी र आपूर्ति सञ्जालले दुवै देशका व्यवसाय तथा उपभोक्तालाई जोडेको छ। अमेरिकी कम्पनीको चिनियाँ बजारमा उपस्थिति र चिनियाँ कम्पनीको अमेरिकी बजारमा विस्तारले आर्थिक सम्बन्धको व्यावहारिक पक्ष देखाउँछ।

तर, आर्थिक अन्तरनिर्भरतालाई राजनीतिक स्थिरताको स्वतः सुनिश्चितता ठान्नु गलत हुनेछ। व्यापारिक सम्बन्ध गहिरो भएका देशबीच पनि शुल्क, बजार पहुँच, प्रविधि, लगानी सुरक्षा र औद्योगिक नीतिबारे गम्भीर मतभेद हुन सक्छन्। आर्थिक सम्बन्धले विवादको सम्भावना समाप्त गर्दैन; बरु विवाद व्यवस्थापनका लागि संवाद कायम राख्नु किन आवश्यक छ भन्ने स्पष्ट पार्छ।

व्यवसायी र उपभोक्ताबीचको सम्पर्कले राजनीतिक नेतृत्वलाई आर्थिक निर्णयका वास्तविक प्रभावबारे जानकारी दिन सक्छ। व्यापारिक प्रतिबन्ध वा अनिश्चितताले ठूला कम्पनी मात्र होइन, साना व्यवसाय, श्रमिक र उपभोक्तालाई पनि असर गर्न सक्छ। त्यसैले व्यापारिक सम्बन्धको स्थिरता दुवै देशका नागरिकको व्यावहारिक सरोकारसँग जोडिएको विषय हो।

रणनीतिक स्थिरता भनेको प्रतिस्पर्धाको अन्त्य होइन

चीन र अमेरिकाबीच राजनीतिक प्रणाली, सुरक्षा प्राथमिकता र अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाबारे फरक दृष्टिकोण छन्। यी भिन्नता निकट भविष्यमा समाप्त हुने अपेक्षा गर्नु यथार्थपरक हुँदैन। स्थिर सम्बन्धको उद्देश्य सबै विषयमा समान धारणा निर्माण गर्नु नभई मतभेदलाई अनियन्त्रित टकरावमा परिणत हुन नदिने संयन्त्र विकास गर्नु हो।

यसका लागि नियमित संवाद, स्पष्ट सञ्चार, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मान र विवादका विषयमा अनुमानभन्दा तथ्यमा आधारित छलफल आवश्यक हुन्छ। जनकूटनीतिले यस प्रक्रियामा सहयोग गर्न सक्छ, तर यसले सुरक्षा सम्बन्धी गलत आकलन वा व्यापारिक विवाद स्वतः समाधान गर्दैन। रणनीतिक स्थिरताको संस्थागत जिम्मेवारी राज्य र तिनका नेतृत्वमै रहन्छ।

दुई देशका नागरिकबीच विकसित सम्बन्धले अर्को पक्षलाई एकरूप राजनीतिक छविमा सीमित राख्ने प्रवृत्ति घटाउन सक्छ। सरकारका निर्णयप्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राख्दै पनि अर्को देशका नागरिकसँग सम्मानपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्न सकिन्छ। परिपक्व अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका लागि यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ।

नेपालजस्ता देशका लागि यसको अर्थ

चीन–अमेरिका सम्बन्धको प्रभाव दुई देशमा मात्र सीमित रहँदैन। व्यापार, प्रविधि, जलवायु वित्त, विकास सहयोग र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका निर्णयमार्फत अन्य देश पनि प्रभावित हुन्छन्। नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशका लागि दुवै शक्तिसँगको सम्बन्धलाई आफ्ना राष्ट्रिय आवश्यकता र प्राथमिकताअनुसार अघि बढाउने वातावरण महत्त्वपूर्ण छ।

चीन नेपालको छिमेकी हो भने अमेरिकासँग पनि नेपालको लामो कूटनीतिक तथा विकास साझेदारी छ। दुई शक्तिबीच संवाद कायम रहँदा नेपालले विकास, शिक्षा, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका अवसरलाई अनावश्यक ध्रुवीकरणबाट पृथक राख्ने वातावरण पाउन सक्छ। तर, नेपालको हित कुनै दुई देशको सम्बन्धमा मात्र निर्भर छैन। आफ्नो कूटनीतिक निर्णय क्षमता, संस्थागत तयारी र राष्ट्रिय प्राथमिकताको स्पष्टता उत्तिकै आवश्यक छन्।

नेपालका लागि जनकूटनीतिको पाठ पनि यही हो। छिमेकी र अन्य साझेदार देशसँग सम्बन्ध विस्तार गर्दा सरकारी भ्रमणसँगै विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, सञ्चारमाध्यम, व्यवसायी र नागरिक समाजबीचको सम्पर्कलाई महत्त्व दिनुपर्छ। यस्तो सम्बन्ध परस्पर सम्मान, स्वतन्त्र सहभागिता र तथ्यमा आधारित समझदारीबाट विकसित हुनुपर्छ।

निष्कर्ष

चीन–अमेरिका सम्बन्धमा जनस्तरको सम्पर्कको महत्त्वबारे ग्लोबल टाइम्सले उठाएको विषयलाई रणनीतिक सन्दर्भमा विस्तार गर्दा एउटा स्पष्ट निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ : नागरिकबीचको सम्बन्ध औपचारिक कूटनीतिको विकल्प होइन, तर त्यसलाई टिकाउ बनाउन सक्ने सामाजिक आधार हो। सांस्कृतिक कार्यक्रम, व्यापारिक सम्पर्क र युवा आदानप्रदानको मूल्य तिनले तत्काल कति राजनीतिक परिणाम दिए भन्ने आधारमा मात्र मापन गर्न सकिँदैन।

सी चिनफिङ र डोनाल्ड ट्रम्पबीचको उच्चस्तरीय संवादले द्विपक्षीय सम्बन्धका औपचारिक प्राथमिकता निर्धारण गर्न सक्छ। ती प्राथमिकतालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न दुवै देशका संस्थाहरूको निरन्तर प्रयास आवश्यक हुनेछ। नागरिकस्तरको सम्पर्कले त्यस प्रक्रियालाई सहयोग गर्ने सम्भावना राख्छ, यद्यपि त्यसको प्रभाव र सीमा दुवैलाई यथार्थपरक रूपमा बुझ्नुपर्छ।

चीन र अमेरिकाबीच प्रतिस्पर्धा रहन सक्छ, मतभेद पनि कायम रहन सक्छन्। तर, प्रतिस्पर्धाको अस्तित्वले संवादको आवश्यकता समाप्त गर्दैन। दुई समाजबीच सम्मानपूर्ण सम्पर्क र दुवै सरकारबीच जिम्मेवार कूटनीति कायम रहनु नै रणनीतिक स्थिरताको व्यावहारिक आधार हो।