पानी कसरी पर्छ, अनि किन एकै ठाउँमा एकनासले पर्दैन?

एड्रियन मर्सर

एउटै शहरको एउटा टोलमा मुसलधारे पानी पर्दा केही किलोमिटर पर घाम लागिरहेको हुन सक्छ। पहाडको एक पाखो भिज्दा अर्को पाखो सुक्खा रहन सक्छ। मौसम पूर्वानुमानमा वर्षा भनिएको दिन पनि कसैको घरमा एक थोपा पानी नपर्न सक्छ। पानी पर्ने प्रक्रिया बुझ्न समुद्रबाट उठ्ने बाफ मात्र हेरेर पुग्दैन। हावा कहाँबाट आयो, कति ओसिलो छ, कसरी माथि उठ्यो र बादलभित्र पानीका थोपा कसरी बढे भन्ने सबै कुरा जोडेर हेर्नुपर्छ।

सूर्यको तापले समुद्र, नदी, ताल, माटो र वनस्पतिबाट पानी वाष्प बनेर वायुमण्डलमा पुग्छ। पानीको वाष्प आँखाले देखिँदैन। ओसिलो हावा माथि उठ्दा वरिपरिको वायुदाब घट्छ र हावा चिसिन्छ। पर्याप्त चिसिएपछि वाष्प हावामा रहेका अत्यन्त साना धुलो वा नुनका कण वरिपरि पानीका सूक्ष्म थोपा वा बरफका कणका रूपमा जम्मा हुन्छ। यसरी बादल बन्छ।

तर बादल देखिनासाथ पानी पर्दैन। बादलका प्रारम्भिक थोपा धेरै साना हुन्छन्। केही थोपा आपसमा ठोक्किएर मिसिन्छन् र ठूलो हुँदै जान्छन्। चिसा बादलमा बरफका कण बढेर तल झर्न सक्छन्। तलको हावा न्यानो भए ती पग्लिएर पानीका थोपा बन्छन्। थोपा हावाको माथितिरको बहावले थाम्न नसक्ने गरी बढेपछि जमिनतिर झर्छन्। तलको हावा धेरै सुक्खा छ भने झर्दै गरेको पानी जमिनमा नपुग्दै बाफ पनि हुन सक्छ। त्यसैले आकाशमा बादल वा टाढा पानीको धर्सा देखिनु आफू उभिएको ठाउँमा वर्षा भएको प्रमाण होइन।

पानी पर्न ओसिलो हावा माथि उठ्ने कारण चाहिन्छ। दिनभर जमिन तातेर त्यसमाथिको हावा उठ्दा सीमित क्षेत्रमा वर्षा गराउने बादल बन्न सक्छ। फरक तापक्रम वा गुण भएका हावाका समूह भेटिँदा एक समूह अर्कोमाथि उठेर ठूलो क्षेत्रमा लामो समय पानी पर्न सक्छ। पहाडले ओसिलो हावाको बाटो छेक्दा पनि हावा उकालो चढ्छ, चिसिन्छ र वर्षा हुन सक्छ। यी प्रक्रियामा कहिले एउटा कारण बलियो हुन्छ, कहिले धेरै कारण एकैपटक सक्रिय हुन्छन्।

किन छिमेकी ठाउँमा उस्तै पानी पर्दैन भन्ने प्रश्नको एउटा उत्तर बादलको आकार हो। दिउँसोको तापले बनेका वर्षे बादल कहिलेकाहीँ निकै सीमित क्षेत्रमा विकसित हुन्छन्। बादलको घनत्व, त्यसभित्रको माथि उठ्ने हावाको वेग र उपलब्ध ओस स्थानअनुसार फरक हुन्छ। वर्षा भइरहेको बादल हावासँगै अघि बढ्छ, नयाँ भाग विकसित हुन्छ र पुरानो भाग कमजोर हुन्छ। त्यसैले वर्षाको क्षेत्र र तीव्रता केही समयमै बदलिन सक्छ। ठूलो मौसमी प्रणाली सक्रिय हुँदा भने विस्तृत क्षेत्रमा वर्षा हुन्छ, तर त्यसभित्र पनि सबै ठाउँमा बराबर पानी पर्दैन।

नेपालमा भूगोलले यस भिन्नतालाई अझ बढाउँछ। मनसुनका बेला भित्रिने ओसिलो हावा पहाडतर्फ उक्लँदा कुनै पाखोमा वर्षा तीव्र हुन सक्छ। पहाड पार गरिसकेको हावा तल झर्दा तात्ने र सुक्खा हुने भएकाले पछाडिपट्टिको क्षेत्रमा कम पानी पर्न सक्छ। यसलाई वर्षाछाया प्रभाव भनिन्छ। उच्च हिमाली क्षेत्रका कतिपय भागमा देखिने तुलनात्मक सुक्खापन बुझ्न यो महत्त्वपूर्ण छ। तर कुनै जिल्लामा एक दिन पानी कम पर्नुको कारण सधैँ वर्षाछाया मात्र हुँदैन; त्यतिबेलाको हावाको दिशा, तापक्रम र मौसमी प्रणाली पनि निर्णायक हुन्छन्।

वर्षा कतिसम्म पर्छ भन्ने कुरा बादलमा रहेको पानीले मात्र निर्धारण गर्दैन। ओसिलो हावा लगातार आइरह्यो र बादललाई एउटै क्षेत्रमा बारम्बार बन्न सहयोग पुग्यो भने छोटो समयमा धेरै पानी पर्न सक्छ। कुनै वर्षे बादल छिटो अघि बढ्यो भने त्यही ठाउँमा जम्मा हुने पानी कम हुन सक्छ। एउटै क्षेत्रमा बादल पटकपटक बन्ने वा ढिलो सर्ने अवस्थामा भने बाढीको जोखिम बढ्छ। अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा जमिनको अवस्था हो। पहिले नै भिजिसकेको माटोमा थप वर्षा पर्दा पानी सोस्ने क्षमता घट्न सक्छ र पहिरो तथा बाढीको खतरा बढ्न सक्छ।

हावामा ओस धेरै छ भने वर्षा निश्चित हुन्छ भन्ने पनि होइन। ओसिलो हावा आवश्यक भए पनि त्यसलाई माथि उठाउने र चिस्याउने परिस्थिति चाहिन्छ। त्यस्तै, बढी बादल भएको दिन सधैँ धेरै पानी पर्छ भन्ने हुँदैन। बादलको मोटाइ, तापक्रम र भित्रका थोपा वा बरफका कण बढ्ने प्रक्रिया फरक हुन्छ। चिसो ठाउँमा बनेको वर्षा तल आइपुग्दा पानी हुन सक्छ; पर्याप्त चिसो तहमा भने हिउँका रूपमा जमिनमा पुग्न सक्छ।

मौसम विज्ञानले यी प्रक्रियालाई मापन गर्न वर्षामापक यन्त्र, मौसम राडार, उपग्रह र कम्प्युटरका पूर्वानुमान नमुना प्रयोग गर्छ। वर्षामापकले राखिएको ठाउँमा परेको पानी प्रत्यक्ष नाप्छ, तर केही किलोमिटर परको अवस्था आफैँ बताउँदैन। राडारले वर्षा भइरहेको क्षेत्र र त्यसको चाल देखाउन मद्दत गर्छ; पहाडले त्यसको सङ्केत छेक्न सक्छ। उपग्रहले विशाल र दुर्गम क्षेत्रमाथिका बादल नियाल्छ, तर जमिनमा परेको पानीको मात्रा प्रायः अप्रत्यक्ष रूपमा अनुमान गर्छ। यी साधन र स्थानीय अवलोकनलाई मिलाउँदा पूर्वानुमान सुधारिन्छ।

अनुसन्धान अघि बढे पनि कुनै टोलमा ठीक कति बजे पानी शुरु हुन्छ भनेर सधैँ निश्चित भन्न कठिन छ। विशेष गरी सीमित क्षेत्रमा तीव्र रूपमा बन्ने वर्षे बादलको विकास र चाल छिटो बदलिन्छ। त्यसैले पूर्वानुमानलाई सम्भावनासहित बुझ्नुपर्छ। “वर्षाको सम्भावना” भनेको भविष्यको निश्चित घोषणा होइन। जोखिमपूर्ण अवस्थामा पूर्वानुमानसँगै अद्यावधिक चेतावनी, नदीको जलस्तर र आफ्नो वरिपरिको वास्तविक अवस्था हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

जलवायु परिवर्तनले पनि वर्षाबारे अनुसन्धानको महत्त्व बढाएको छ। जलवायुसम्बन्धी अन्तरसरकारी मञ्चका अनुसार न्यानो हावाले बढी जलवाष्प समेट्न सक्छ र यसले धेरै क्षेत्रमा अतिवृष्टिको तीव्रता बढाउने परिस्थिति सिर्जना गर्छ। तर तापक्रम बढ्दा हरेक ठाउँमा हरेक दिन बढी पानी पर्छ भन्ने अर्थ लाग्दैन। हावाको बहाव, ऋतु र भूगोलले स्थानीय परिणाम बदल्छन्। कुनै एउटा वर्षाको घटना जलवायु परिवर्तनकै कारण भयो भनेर ठहर गर्न छुट्टै अध्ययन चाहिन्छ।

पानी पर्ने आधारभूत विज्ञान स्पष्ट छ: ओसिलो हावा उठ्छ, चिसिन्छ, बादल बन्छ र पर्याप्त ठूला भएका थोपा वा बरफका कण तल झर्छन्। तर त्यो प्रक्रिया जहाँतहीँ एउटै समयमा, एउटै गतिमा र एउटै मात्रामा चल्दैन। यसैले वर्षाको नक्सा टोलदेखि प्रदेशसम्म फरक देखिन्छ। नेपालजस्तो जटिल भूगोल भएको देशमा वर्षा बुझ्नु जिज्ञासाको विषय मात्र होइन; खेती, यात्रा, पूर्वचेतावनी र जीवनरक्षाका लागि आवश्यक ज्ञान हो।