३९ वर्षसम्म यल्लो नदीको मुहानको पहरेदार, पहिलोपटक समुद्रसम्मको यात्रा

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

“काका, यल्लो नदी समुद्रमा मिसिने ठाउँ कस्तो हुन्छ, तपाईंलाई थाहा छ?”

“साँचो भन्नुपर्दा, मलाई पनि त्यसबारे धेरै थाहा छैन।”

बाल्यकालदेखि यल्लो नदीको मुहान क्षेत्रमा बस्दै आएका गेछो त्यहाँका भूबनोट र पानीका स्रोतबारे परिचित थिए। तर उनका भतिजा सोनाम दोर्जेले सोधेको प्रश्नले उनलाई केहीबेर सोचमग्न बनायो। उनले ३९ वर्षदेखि त्यहीँको विशाल घाँसे मैदानमा जीवन बिताउँदै त्यसको संरक्षण गर्दै आएका थिए। दिन र महिनौँसम्म घाँसे मैदान नाप्दै हिँड्ने क्रममा चरन क्षेत्र बिग्रँदा उनी चिन्तित हुन्थे। पछिल्ला वर्षमा घाँस राम्रोसँग पलाउन थालेपछि उनको अनुहारमा पनि खुसी झल्किन थालेको थियो।

आफ्नै आँखाअघि बगिरहेको यल्लो नदीको सानो मुहान हेर्दा गेछोलाई नदी कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने थाहा थियो, तर अन्ततः कहाँ पुग्छ भन्ने थाहा थिएन। घाँसे मैदानको गस्ती र पानीको स्रोतको निगरानी गर्नु उनका बुबाले सुम्पिएको जिम्मेवारी पूरा गर्नु थियो।

“यल्लो नदी समुद्रमा मिसिने ठाउँ आफैँ हेर्न जान मन छ?”

गेछोले कुनै हिचकिचाहटबिना जवाफ दिए, “जान मन छ।”

यसै गर्मीयाममा एक जना पत्रकारले गेछो र उनका भतिजा सोनाम दोर्जेलाई साथ लिएर यल्लो नदीको मुहानदेखि तल्लो तटीय क्षेत्रसम्मको यात्रामा लगे। गेछोलाई माछु क्षेत्रको आफ्नो परिवारको चरनभूमिको पहिलो संरक्षक मानिन्छ। उनका परिवारले यल्लो नदीको मुहाननजिकै यागु त्साङ्ले उपत्यकामा दशकौँदेखि जीवन बिताउँदै आएको छ।

चालीस वर्ष पुग्न लागेका गेछोले परिवारसहित सबैभन्दा टाढा यात्रा गरेको ठाउँ ल्हासा थियो। पढ्न र मानक भाषा बोल्न नजान्नु आफ्नो लामो समयदेखिको दुःख भएको उनले बताए। “घुम्न र नयाँ ठाउँ हेर्न मन लाग्छ, तर टाढा जान सक्दिनँ,” उनले भने।

नदीको मुहानबाट यात्रा सुरु गरेका गेछो पहिलोपटक विमानमा चढे। आकाशबाट उनले यल्लो नदीलाई तलतिर हेरे। उनी र उनका भतिजा विमानको झ्यालबाट बाहिरको संसार अचम्म मान्दै हेर्थे र मोबाइलमा दृश्यहरू कैद गर्थे।

गेछोका अनुसार उनका बुबाको पुस्तालाई “पारिस्थितिक संरक्षण” भन्ने शब्द थाहा थिएन। तर उनीहरू पानीको मुहानलाई श्रद्धा र सम्मान गर्थे। राति मुहाननजिक ठूलो स्वरले बोल्न हुँदैन, त्यहाँ जीवजन्तुको हत्या गर्नु हुँदैन र पशु काटेपछि मुहानमा गएर हात धुनु हुँदैन भन्ने उनीहरूको विश्वास थियो।

सन् २००९ मा निधन हुनुअघि गेछोका बुबाले उनलाई स्पष्ट जिम्मेवारी दिएका थिए—यल्लो नदीको मुहान जोगाउनू, परिवारको चरनभूमि अरूलाई ठेक्कामा नदिनू र परिवारलाई छुट्टिन नदिनू। त्यतिबेला गेछो २० वर्षका थिए। घरको जिम्मेवारी सम्हालेपछि उनले एक्लै नदीको मुहानको संरक्षण गर्न थाले।

वर्षौँसम्म उनले पैदल वा मोटरसाइकलमा घाँसे मैदानको गस्ती गरे। बाटोमा फोहोर टिप्ने र घाइते वा अलपत्र परेका वन्यजन्तुको उद्धार गर्ने काम पनि उनको दिनचर्याको हिस्सा बन्यो। कहिलेकाहीँ मानिसलाई जथाभावी फोहोर नफाल्न आग्रह गर्दा उनीहरूले सोध्थे, “यल्लो नदीको मुहानमा फोहोर फाल्दा हामीलाई के फरक पर्छ?”

गेछोले सबै कुरा लामो व्याख्या गरेर भन्न सक्दैनथे। तर नदीको पानी तल्लो भेगका धेरै मानिसको जीवनसँग जोडिएको छ भन्ने उनलाई थाहा थियो। मुहानमा प्रदूषण भयो भने मानिसले पिउने पानीमा पनि असर पर्न सक्छ भन्ने उनको बुझाइ थियो।

विमान यल्लो नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमाथि उडिरहेको बेला पत्रकारले उनलाई तल बगिरहेको नदी देखाए। नदीको फैलावट हेर्दै गेछोले भने, “आजसम्म मैले यल्लो नदी यति फराकिलो हुन्छ भन्ने देखेको थिइनँ।”

यात्रा अघि बढ्दै जाँदा उनले नदीकिनारका सहर, सिमसार क्षेत्र र चराचुरुङ्गीमा ध्यान दिन थाले। “गस्तीको दैनिक टिपोटमा अब यल्लो नदीकिनारका सहरहरू पनि लेख्नेछु,” उनले पत्रकारलाई बताए।

उनीहरू विमानबाट गाडीमा र गाडीबाट डुङ्गामा चढ्दै अन्ततः यल्लो नदी समुद्रमा मिसिने ठाउँ पुगे। डुङ्गामा उभिएर गेछोले नदी र समुद्रको सङ्गमलाई निकैबेर हेरे। त्यतिबेला उनलाई फेरि आफ्ना दिवङ्गत बुबाको सम्झना आयो।

“बुबा भन्नुहुन्थ्यो, ‘यल्लो नदी समुद्रमा मिसिँदैन र समुद्र पनि यल्लो नदीमा मिसिँदैन।’ दुवै पानी नै हुन्, तर किन मिसिँदैनन् होला भनेर म सोच्थेँ। अहिले हेर्दा उहाँले भन्नुभएको कुरा त्यस्तै रहेछ।”

३९ वर्षपछि गेछो आफूले जीवनभर संरक्षण गर्दै आएको विशाल नदीको अर्को छेउमा पुगेका थिए।

शान्दोङ प्रान्तस्थित यल्लो नदीको त्रिभुजाकार मुहान क्षेत्रको राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण क्षेत्रमा रहेको बुद्धिमान निगरानी केन्द्रमा उनले नदी र समुद्र मिल्ने ठाउँको सिमसार पारिस्थितिक प्रणालीबारे जानकारी पाए। पहिलोपटक उनी सिमसार क्षेत्रको नजिक पुगे र दुर्लभ चराचुरुङ्गी देखे। तीमध्ये पूर्वी सेतो सारस र कालो चुच्चे गल पनि थिए।

अहिले यल्लो नदीबारे कुरा गर्दा गेछो त्यसलाई “आमा नदी” भन्छन्। नदीले जमिनलाई उर्वर बनाउने र वनस्पति पानीकै भरमा उम्रने उनको बुझाइ छ। मुहानबाट निस्केका प्रत्येक पानीका थोपा अन्ततः समुद्रमा पुग्छन्।

मुहानदेखि समुद्रसम्मको यात्रा गरेपछि मात्र गेछोले आफूले जोगाउँदै आएको नदीको लम्बाइ र फैलावट देख्न पाए। टाढाको भूभागबाट उनले पहिलोपटक आफ्नै पैतालामुनिको चरनभूमिलाई फर्केर हेरे।

यात्रा सकिएपछि गेछो भतिजालाई लिएर नदीको मुहानमा फर्किए। यात्राका क्रममा खिचिएका तस्बिर उनले परिवारको समूहमा साझा गरे। पत्रकारलाई पनि हृदयको चिह्न र धन्यवाद जनाउने आकृतिहरू पठाए।

चरनभूमि उही छ, नदी पनि मुहानबाट निरन्तर तलतिर बगिरहेको छ। गेछोले अझै गस्ती गर्न, घाँसको अवस्था हेर्न र नदीको संरक्षण गर्नुपर्छ। तर यस यात्राले उनलाई धेरै कुरा सिकाएको छ। उनले भतिजा सोनाम दोर्जेलाई भने, “हतार नगर। घाँस फेरि पलाउँछ।”