समुदायको प्रतिरोधी क्षमता : चीन–अफ्रिका साझेदारीको मानवीय र विकासमुखी आयाम
फु यू हाई
विपद्ले कुनै समुदायलाई कति क्षति पुर्याउँछ भन्ने कुरा प्राकृतिक प्रकोपको तीव्रताले मात्र तय गर्दैन। पूर्वतयारी, स्थानीय नेतृत्व, उपलब्ध स्रोत र विपद्पछि छिटो उठ्न सक्ने क्षमताले पनि त्यसको असर निर्धारण गर्छ। यही कारण मानवीय सहायता र दीर्घकालीन विकासलाई अलगअलग विषय मान्न सकिँदैन। चीन र अफ्रिकी देशहरूबीच समुदायको प्रतिरोधी क्षमता बढाउन अघि बढाइएको सहकार्यले यही सम्बन्धलाई व्यवहारमा जोड्ने प्रयास गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट महासङ्घकी अफ्रिकी सङ्घ तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनका लागि स्थायी प्रतिनिधि आशा मोहम्मदले चीन–अफ्रिका साझेदारीलाई समुदायको लचिलोपन र दीर्घकालीन विकास क्षमता बढाउन रचनात्मक योगदानका रूपमा व्याख्या गरेकी छन्। उनको भनाइ एउटा औपचारिक प्रशंसामा सीमित छैन। जलवायु परिवर्तनका कारण प्राकृतिक विपद् बारम्बार र तीव्र हुँदै गएको, सङ्कट लम्बिँदै जाँदा समुदायसँग पुनःस्थापनाका लागि समय र स्रोत कम हुँदै गएको अवस्थामा यस्तो सहकार्यको व्यावहारिक महत्त्व अझ बढ्छ।
सेप्टेम्बरमा बेइजिङमा आयोजित दुई साताको तालिमले यस सहकार्यलाई ठोस रूप दिएको छ। चीनको रेडक्रस समाजको तालिम केन्द्रले आयोजना गरेको कार्यक्रममा १९ अफ्रिकी देशका राष्ट्रिय रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट समाजका २६ प्रतिनिधि सहभागी भएका थिए। महासङ्घको सहयोगमा सञ्चालित तालिममा कक्षा, स्थलगत अवलोकन र छलफलमार्फत विपद् जोखिम न्यूनीकरण, समुदायको प्रतिरोधी क्षमता र दिगो विकासका विषयमा अनुभव आदानप्रदान गरिएको थियो।
यस पहलको मुख्य शक्ति ज्ञानको एकतर्फी प्रवाहमा होइन, साझा सिकाइमा छ। अफ्रिकी प्रतिनिधिले चीनको अनुभव बुझ्ने अवसर पाउनुका साथै आफ्नै देशका समुदायको आवश्यकता, भूगोल र संस्थागत अवस्थाअनुसार समाधान तयार गर्न सक्ने मोहम्मदको भनाइ छ। यस्तो ढाँचाले साझेदार देशलाई तयार नमुना जस्ताको तस्तै अपनाउन बाध्य बनाउँदैन; सिकेको ज्ञानलाई स्थानीय आवश्यकता र क्षमताअनुसार रूपान्तरण गर्न प्रोत्साहित गर्छ। यसबाट सहकार्य सम्मान, सहभागिता र स्थानीय स्वामित्वमा आधारित हुन्छ।
अफ्रिकाका धेरै समुदायले एकपछि अर्को विपद् र दीर्घकालीन मानवीय सङ्कट सामना गरिरहेका छन्। एउटा विपद्बाट सामान्य अवस्थामा फर्कन नपाउँदै अर्को धक्का आइपर्दा स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र जीविकोपार्जनका आधारसमेत कमजोर हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा राहत सामग्री पुर्याउनु अपरिहार्य भए पनि त्यसले मात्र समुदायलाई सुरक्षित भविष्यतर्फ लैजान सक्दैन। स्थानीय संस्था सक्षम बनाउने, स्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षालाई बलियो पार्ने र जीविकोपार्जनका अवसर कायम राख्ने दीर्घकालीन प्रयाससँग राहतलाई जोड्नुपर्छ।
यहीँ चीन–अफ्रिका साझेदारीको विकासमुखी पक्ष देखिन्छ। चीनले अफ्रिकी सङ्घको तहमा खाद्य सुरक्षा र सामुदायिक स्वास्थ्य प्रणालीसम्बन्धी क्षमता अभिवृद्धिका काममा सहभागिता जनाएको र अनुभव बाँडेको मोहम्मदले बताएकी छन्। यसको अर्थ तत्कालीन मानवीय आवश्यकता पूरा गर्ने कामसँगै अफ्रिकी संस्था र समुदायलाई आफ्नै प्रयास लामो समयसम्म सञ्चालन गर्न सक्ने बनाउनु हो। महासङ्घले अघि सारेको दीर्घकालीन समाधानको अवधारणासँग पनि यो दृष्टिकोण मेल खान्छ।
विपद्को पूर्वसूचना प्रणाली समुदायको सुरक्षाका लागि आवश्यक छ, तर सूचना प्राप्त हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। चेतावनीलाई समयमै कदममा बदल्न स्थानीय स्रोत, अभ्यास, नेतृत्व र तयारी चाहिन्छ। बाढी आउन सक्ने खबर पाएर पनि सुरक्षित स्थानमा जाने बाटो, यातायात, प्राथमिक उपचार वा स्थानीय समन्वय नहुँदा जोखिम घट्दैन। त्यसैले प्रतिरोधी समुदाय भन्नाले विपद्को अनुमान गर्न सक्ने मात्र होइन, चेतावनीअनुसार तत्काल काम गर्न, विकासका उपलब्धि जोगाउन र क्षतिपछि छिटो पुनःस्थापित हुन सक्ने समुदायलाई बुझाउँछ।
यस दृष्टिकोणले विपद् व्यवस्थापनलाई राहत वितरणको सीमित अर्थबाट निकालेर स्थानीय क्षमता निर्माणको प्रक्रियामा रूपान्तरण गर्छ। समुदायले विपद्को जोखिम आफैँ पहिचान गर्न, जोखिममा रहेका मानिसलाई समयमै सुरक्षित गर्न र स्वास्थ्य, शिक्षा तथा जीविकोपार्जनका आधारलाई निरन्तरता दिन सक्ने व्यवस्था बनेमा बाह्य सहायता अझ प्रभावकारी हुन्छ। चीनको अनुभवबाट अफ्रिकी साझेदारले सिक्ने अवसर र आपसी आदानप्रदानको वातावरणले यही क्षमताको आधार बलियो बनाउन सक्छ।
यस सहकार्यको दीर्घकालीन सफलता तालिममा सहभागीको सङ्ख्याले मात्र होइन, सिकाइ समुदायसम्म कति पुग्यो भन्ने कुराले मापन हुनेछ। सहभागीले स्वदेश फर्केपछि ज्ञानलाई स्थानीय योजना, राष्ट्रिय रेडक्रस संस्थाको कार्यविधि र विपद्पूर्व तयारीमा जोड्न सकेमा तालिमको प्रभाव विस्तार हुनेछ। स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था, स्वयंसेवक र समुदायका अगुवाबीच समन्वय बढेमा चेतावनीलाई कार्यमा बदल्ने क्षमता पनि संस्थागत बन्नेछ।
चीन–अफ्रिका साझेदारीको व्यापक अर्थ यही हो—साझा चुनौतीमा ज्ञान बाँड्ने, स्थानीय संस्थालाई सबल बनाउने र समुदायलाई आफ्नै विकासको सक्रिय पक्ष बनाउने। आशा मोहम्मदले यस सहकार्यलाई थप क्षेत्रसम्म विस्तार गर्नुपर्ने बताउनुको आधार पनि त्यही हो। दिगो विकास बाहिरबाट आएको सहयोगको स्थायी परिणाम होइन; स्थानीय समुदायले आफ्नै साधन, सीप र नेतृत्वमार्फत उपलब्धि जोगाउन सक्ने अवस्था हो। चीन र अफ्रिकी देशबीचको यस्तो सहकार्यले मानवीय सहयोगलाई दीर्घकालीन विकाससँग जोड्दै समुदायको आत्मनिर्भरता र सुरक्षित भविष्य निर्माणमा योगदान पुर्याउन सक्छ।
