३ मंसिर २०८३, बुधबार

आनी छोइङको वंशज नागरिकता : अभिलेखले के भन्छ, छानबिन किन अधुरो?

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

लुम्बिनी विकास कोषको उपाध्यक्षमा आनी छोइङ डोल्मा नियुक्त भएपछि उनको नेपाली नागरिकताबारे पुरानो प्रश्न फेरि उठेको छ। उनले कुन आधारमा वंशजको नागरिकता पाइन्, २०७६ सालमा परेको उजुरीमा प्रहरीले के अनुसन्धान गर्‍यो र त्यसको निष्कर्ष किन सार्वजनिक भएन—यी प्रश्नको जवाफ अहिलेसम्म खुलेका सार्वजनिक अभिलेखबाट पूर्ण रूपमा भेटिँदैन।

कान्तिपुरमा प्रकाशित विवरणअनुसार, डोल्माले १८ जेठ २०४६ मा ‘छोइङ डोल्मा मुक्तान लामा’ नाममा कान्छाबहादुर लामालाई पिता उल्लेख गरी वंशजका आधारमा नागरिकता लिएकी थिइन्। नागरिकता नम्बर ३१४ रहेको र २४ कात्तिक २०६६ मा त्यसको प्रतिलिपि जारी भएको विवरण पनि प्रकाशित छ। नागरिकता जारी भएको अभिलेखले प्रमाणपत्रको मिति र विवरण देखाउँछ; तर नागरिकता दिँदा पेस गरिएका प्रमाण र पितासँगको सम्बन्ध पुष्टि गर्ने कागजात सार्वजनिक विवरणमा उपलब्ध छैनन्।

२०७६ सालको उजुरी

२०७६ साल पुसमा कान्छाबहादुर लामाका छोरा प्रमानसिंह लामाले काठमाडौं प्रहरीमा निवेदन दिएका थिए। उनले निवेदनमा डोल्मासँग आफ्नो परिवारको नाता नरहेको र कान्छाबहादुरको २०३९ सालमै मृत्यु भएको उल्लेख गर्दै डोल्माले कसरी नागरिकता लिइन् भन्ने छानबिन मागेका थिए। यी कुरा निवेदकको दाबी हुन्; अनुसन्धान वा अदालतबाट प्रमाणित निष्कर्ष होइनन्।

निवेदनपछि प्रहरीले जिल्ला प्रशासन कार्यालय, काठमाडौंसँग नागरिकताको अभिलेख मागेको थियो। प्रशासनले १३ पुस २०७६ मा नागरिकता जारी गर्दाको रजिस्टरको प्रतिलिपि पठाएको र प्रतिलिपि नागरिकताको फोटोकपी कार्यालयमा नरहेको जनाएको थियो। कान्तिपुरका अनुसार, त्यसपछि अनुसन्धान अघि बढेन। एक पूर्व प्रहरी अधिकारीले माथिल्लो तहबाट छानबिन रोक्न आदेश आएको दाबी गरेका छन्; यस दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि सार्वजनिक कागजातबाट भएको देखिँदैन।

२०८३ सालमा कान्तिपुरले काठमाडौं प्रहरी र जिल्ला प्रशासनका अधिकारीसँग गरेको कुराकानीअनुसार, त्यसबेला डोल्माको विषयमा प्रहरीमा कुनै औपचारिक जाहेरी फेला परेको थिएन। प्रमुख जिल्ला अधिकारीले सञ्चारमाध्यममा आएका विवरणका आधारमा मात्र अनुसन्धान सुरु नहुने बताएका थिए। यसले पुरानो निवेदनमा के भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ भने दिँदैन।

आत्मकथामा परिवारको पृष्ठभूमि

डोल्माको आत्मकथा फूलको आँखामा मा उनी काठमाडौंको बौद्धमा जन्मिएको र उनका आमाबुबा १९५० को दशकको मध्यतिर तिब्बतको खाम क्षेत्रबाट भारत हुँदै नेपाल आएको उल्लेख छ। परिवारको तिब्बती पृष्ठभूमि र नागरिकताको आधारबारे प्रश्न उठे पनि, आमाबुबा तिब्बतबाट आएका थिए भन्ने विवरण मात्रले डोल्माले नेपाली नागरिकता पाउन अयोग्य थिइन् भन्ने प्रमाणित गर्दैन। मुख्य कानुनी प्रश्न नागरिकता जारी भएको समयमा उनका पिता नेपाली नागरिक थिए कि थिएनन् र पितृत्व पुष्टि गर्न कुन प्रमाण पेस गरिएको थियो भन्ने हो।

त्यतिबेला लागू नागरिकता ऐन, २०२० को दफा ३(१) अनुसार, जन्मका बेला पिता नेपाली नागरिक भएमा सन्तानले वंशजका आधारमा नेपाली नागरिकता पाउने व्यवस्था थियो। त्यसैले डोल्माको नागरिकताबारे निष्कर्ष निकाल्दा २०४६ सालमा लागू कानुन र त्यतिबेला प्रशासनले जाँचेका आधार कागजात हेर्नुपर्छ।

डोल्माको प्रतिक्रिया र बाँकी प्रश्न

कान्तिपुरका अनुसार, डोल्माले आफूविरुद्ध नागरिकता र अन्य विषयमा अनावश्यक आरोप लगाएर बदनाम गर्न खोजिएको बताएकी छन्। उनले आफू नेपालमा जन्मिएको र देशको सेवा गर्ने बताएकी थिइन्। तर उपलब्ध सार्वजनिक विवरणमा नागरिकता जारी गर्दा पेस गरिएका कागजात वा त्यसको कानुनी आधारबारे उनको विस्तृत जवाफ छैन।

नागरिकताबारे उठेका प्रश्नको तथ्यगत निरूपण गर्न मूल आवेदन, पिता उल्लेख गरिएको आधार, कान्छाबहादुर लामाको नागरिकता अभिलेख, सम्बन्ध पुष्टि गर्ने सिफारिस वा प्रमाण र नागरिकता जारी गर्दाको निर्णय फाइल जाँचिनुपर्छ। पुरानो प्रहरी निवेदनमा के अनुसन्धान भयो र त्यसको फाइलको अवस्था के छ भन्ने पनि सम्बन्धित निकायले स्पष्ट पार्नुपर्ने विषय हो.

अहिलेसम्म सार्वजनिक विवरणले डोल्माको नागरिकता गैरकानुनी भएको अन्तिम निष्कर्ष स्थापित गर्दैन। त्यसैगरी, नागरिकता जारी भएको रजिस्टरको प्रतिलिपिले मात्र उनले वंशजको नागरिकताका लागि आवश्यक सबै आधार पूरा गरेकी थिइन् भन्ने प्रश्नको जवाफ पनि दिँदैन। यसको निरूपण अनुमान वा सामाजिक सञ्जालका दाबीबाट होइन, मूल अभिलेखको निष्पक्ष जाँच र कानुनी प्रक्रियाबाट हुनुपर्छ।

Show More

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button