पृथ्वी घुमिरहे पनि विमान किन गन्तव्यमा पुग्छ?

एड्रियन मर्सर

हामीले पृथ्वी घुमिरहेको देख्दैनौँ। घर, अग्ला भवन, रूख, हिमाल र मानिस स्थिर देखिन्छन्। तर पृथ्वी आफ्नै अक्षमा निरन्तर घुमिरहेको छ। त्यसो भए, एउटा देशबाट उडेको विमान आकाशमा स्थिर रहँदा पृथ्वी तलबाट घुमेर गन्तव्य ल्याइदिँदैन किन? यसको उत्तर पृथ्वीको घूर्णन, वस्तुको गति र हावाको चालमा लुकेको छ।

पृथ्वीको घूर्णन भनेको पृथ्वीले आफ्नै अक्ष वरिपरि पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुम्ने गति हो। उत्तर ध्रुवदेखि दक्षिण ध्रुवसम्म जाने काल्पनिक रेखालाई पृथ्वीको अक्ष भनिन्छ। यस अक्षमा एक फन्को पूरा गर्न पृथ्वीलाई करिब २४ घण्टा लाग्छ। पृथ्वीको एउटा भाग सूर्यतर्फ हुँदा त्यहाँ दिन हुन्छ; विपरीत भागमा रात पर्छ। पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि गर्ने वार्षिक यात्रालाई परिक्रमण भनिन्छ। घूर्णन र परिक्रमण फरक गति हुन्।

पृथ्वी घुम्दा सतहको गति सबै ठाउँमा बराबर हुँदैन। भूमध्यरेखामा सतहको गति प्रतिघण्टा करिब १ हजार ६७० किलोमिटर हुन्छ। ध्रुवतर्फ जाँदा पृथ्वीको अक्षदेखि सतहको दूरी घट्ने भएकाले सतहको गति पनि कम हुन्छ। काठमाडौँ रहेको अक्षांशमा यो गति प्रतिघण्टा करिब १ हजार ४७० किलोमिटर हुन्छ। यो गति ठूलो देखिए पनि पृथ्वी, त्यसको सतह, हामी र वरिपरिको हावा एकसाथ चलिरहेका हुन्छौँ। त्यसैले आफ्नै वरिपरिको तुलनामा हामी स्थिर देखिन्छौँ।

यसलाई चलिरहेको रेलको उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ। रेलको गति स्थिर हुँदा भित्र बसेका यात्रु, उनीहरूले बोकेका झोला र रेलभित्रको हावा रेलसँगै अघि बढिरहेका हुन्छन्। यात्रु रेलभित्र उफ्रिए पनि रेलको गति हराउँदैन, त्यसैले उनी उफ्रिएको ठाउँनजिकै ओर्लन्छन्। उफ्रनुअघि नै उनको शरीरले रेलको गति पाइसकेको हुन्छ।

पृथ्वीमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। घर, भवन, मानिस र जमिन पृथ्वीसँगै पूर्वतर्फ चलिरहेका हुन्छन्। पृथ्वी घुमिरहेको कारणले यी वस्तु पछाडि छुट्दैनन्। भवनलाई जमिनमा अड्याउने काम यसको जग र निर्माण सामग्रीले गर्छ; मानिसलाई पृथ्वीमा राख्ने मुख्य कारण गुरुत्वाकर्षण हो। पृथ्वीको घूर्णनले भूमध्यरेखामा गुरुत्वाकर्षणको प्रभाव अलिकति घटाए पनि त्यो प्रभाव गुरुत्वाकर्षणको तुलनामा निकै सानो हुन्छ।

विमान उड्दा पनि रेलभित्र उफ्रिएको यात्रुको जस्तै सिद्धान्त लागू हुन्छ। धावनमार्गमा विमान, यात्रु र वरिपरिको हावा पृथ्वीसँगै घुमिरहेका हुन्छन्। विमान उड्नेबित्तिकै यसको पूर्वतर्फको गति मेटिँदैन। विमानले हावासापेक्ष अघि बढ्ने थप गति पाउँछ, तर पृथ्वीको घूर्णनबाट पाएको गति साथमै रहन्छ। त्यसैले विमान पृथ्वीको सतह र वरिपरिको हावाको तुलनामा आफ्नो मार्गमा अघि बढ्छ।

हावा पनि पृथ्वीबाट अलग भएर स्थिर बसेको हुँदैन। पृथ्वीको सतहसँगको घर्षण र लामो समयदेखि कायम गतिसम्बन्धका कारण वायुमण्डलको ठूलो हिस्सा औसतमा पृथ्वीसँगै घुम्छ। हावा भने पृथ्वीमा टाँसिएको ठोस तह होइन। तापक्रम र वायुदाबको भिन्नता, भूगोल तथा पृथ्वीको घूर्णनका कारण हावा विभिन्न दिशामा चल्छ। विमानले यात्रा गर्दा यही हावाको प्रभाव पाउँछ।

त्यसैले विमान एउटा देशबाट अर्को देश पुग्न पृथ्वीले गन्तव्यलाई तलबाट घुमाएर ल्याइदिन पर्खनुपर्दैन। विमानको दिशा पृथ्वीको सतहसँगको सम्बन्धमा तय हुन्छ। विमानचालकले नक्सा, दिशा सूचक, उपग्रहमा आधारित स्थान निर्धारण प्रणाली र हावाको अवस्थालाई ध्यानमा राखेर मार्ग बनाउँछन्। विमानको गति हावाको तुलनामा नापिन्छ; जमिनमाथिको वास्तविक गति भने हावाले बढाउन वा घटाउन सक्छ।

उदाहरणका लागि, पश्चिमबाट पूर्वतर्फ उड्दा पछाडिबाट चल्ने बलियो माथिल्लो हावाले विमानलाई साथ दिन सक्छ र यात्रा समय घटाउन सक्छ। विपरीत दिशामा त्यही हावा अगाडिबाट आएमा विमानको गति घट्न सक्छ। तर हावाको दिशा सधैँ एउटै हुँदैन। मौसम, उचाइ र मार्गअनुसार यो बदलिन्छ। त्यसैले उडान समय पृथ्वीको घूर्णनले मात्र निर्धारण गर्दैन; हावा, मौसम, मार्ग र विमानको गतिले पनि असर गर्छ।

हेलिकप्टर आकाशमा एउटै ठाउँमा रोकिएको देखिए पनि त्यो अन्तरिक्षको तुलनामा स्थिर हुँदैन। त्यो पृथ्वीको सतह र वरिपरिको हावासँगै चलिरहेको हुन्छ। पाइलटले हेलिकप्टरलाई जमिनको कुनै बिन्दुमाथि राख्न त्यसको दिशा र गति मिलाइरहेका हुन्छन्। पृथ्वीको घूर्णन रोकिएको होइन; हेलिकप्टरले पृथ्वीको सतहसँगको आफ्नो स्थान कायम राखेको हो।

यदि कुनै विमानलाई पृथ्वीको घूर्णन र वरिपरिको हावाबाट अलग गरेर अन्तरिक्षको तुलनामा स्थिर राख्न सकिएको भए जमिन त्यसको तल सर्दै जान्थ्यो। तर सामान्य विमान उडानमा यस्तो हुँदैन। विमानले उड्नुअघि नै पृथ्वीको गति पाइसकेको हुन्छ र उडानभरि त्यो गति कायम राख्छ। त्यसैले विमानलाई माथि उडाएर एकै ठाउँमा पर्खँदा अर्को देश आफैँ तल आइपुग्दैन।

पृथ्वीको घूर्णन दैनिक आँखाले देखिँदैन, तर यसको प्रभाव वायुमण्डल र समुद्रका ठूला प्रवाहमा देखिन्छ। लामो दूरीमा चल्ने हावा र समुद्री धाराको दिशा पृथ्वीको घूर्णनबाट प्रभावित हुन्छ। यसलाई कोरिओलिस प्रभाव भनिन्छ। यसले विमान पृथ्वीको घूर्णनभन्दा अलग भएर यात्रा गर्छ भन्ने होइन; पृथ्वीको घूर्णनले पृथ्वीमाथि हुने गतिलाई कसरी असर गर्छ भन्ने देखाउँछ।

सारमा, पृथ्वी घुमिरहेको छ र हामी पनि त्यससँगै चलिरहेका छौँ। विमानले जमिन र हावासँगै पाएको प्रारम्भिक गति गुमाउँदैन; इन्जिनको शक्तिले त्यसमा थप गति र दिशा दिन्छ। गति सधैँ कुनै आधारसँग तुलना गरेर बुझिन्छ। पृथ्वीको तुलनामा हामी स्थिर छौँ, तर अन्तरिक्षको तुलनामा निरन्तर चलिरहेका छौँ।