निमोनिया र क्षयरोग : मिल्दोजुल्दो लक्षण, फरक कारण र उपचार

एड्रियन मर्सर

खोकी, ज्वरो र सास फेर्न कठिनाइ निमोनिया र क्षयरोग दुवैमा देखिन सक्छन्। लक्षण मिल्ने भएकाले खोकीको अवधि वा छातीको एक्स–रे हेरेर मात्रै रोग छुट्याउन सकिँदैन। सही पहिचानका लागि स्वास्थ्यकर्मीको जाँच र आवश्यक परीक्षण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

निमोनिया फोक्सोमा हुने सङ्क्रमण र सूजन हो। यसका कारण जीवाणु, विषाणु वा ढुसी हुन सक्छन्। सङ्क्रमणका कारण फोक्सोका हावाका साना थैलीमा तरल पदार्थ वा पीप जम्दा शरीरमा अक्सिजन पुग्न कठिन हुन सक्छ। रोग अचानक शुरु हुन सक्छ, तर लक्षण र गम्भीरता उमेर, स्वास्थ्य अवस्था तथा सङ्क्रमण गराउने जीवाणु वा विषाणुमा निर्भर हुन्छ।

क्षयरोग भने क्षयरोग गराउने जीवाणुबाट हुने सङ्क्रामक रोग हो। यसले प्रायः फोक्सोलाई असर गर्छ, तर शरीरका अन्य भागमा पनि फैलिन सक्छ। फोक्सोको सक्रिय क्षयरोग भएका व्यक्तिले खोक्दा, हाच्छिउँ गर्दा वा बोल्दा हावामा निस्किएका जीवाणु अरूले श्वाससँगै लिएमा सङ्क्रमण सर्न सक्छ। क्षयरोगको सङ्क्रमण भएका सबै व्यक्तिमा सक्रिय रोग विकसित हुँदैन; निष्क्रिय अवस्थामा रहेको सङ्क्रमण अरूमा सर्दैन।

निमोनियामा खोकी, ज्वरो, सास फेर्न गाह्रो, छाती दुख्ने र कमजोरी हुने लक्षण देखिन सक्छन्। जीवाणुजन्य निमोनियामा खकार आउन सक्छ भने विषाणुजन्य निमोनियामा अन्य श्वासप्रश्वासका लक्षण पनि देखिन सक्छन्। क्षयरोगमा लामो समयसम्म खोकी लाग्ने, खकारमा रगत देखिने, ज्वरो आउने, राति पसिना आउने, थकाइ लाग्ने र तौल घट्ने हुन सक्छ। तर सबैमा एउटै लक्षण देखिन्छ भन्ने हुँदैन।

रोग पहिचान गर्न चिकित्सकले लक्षण, स्वास्थ्य इतिहास र शारीरिक परीक्षणसँगै छातीको एक्स–रे, खकार परीक्षण वा रगत परीक्षण सिफारिस गर्न सक्छन्। क्षयरोग शङ्का भए खकारमा जीवाणु पत्ता लगाउने द्रुत आणविक परीक्षणसहित थप जाँच आवश्यक पर्न सक्छ। एक्स–रेले फोक्सोमा भएको परिवर्तन देखाउन मद्दत गर्छ, तर त्यसकै आधारमा क्षयरोग पुष्टि हुँदैन।

निमोनियाको उपचार यसको कारण र गम्भीरताअनुसार फरक हुन्छ। जीवाणुजन्य निमोनियामा चिकित्सकले प्रतिजैविक औषधि दिन सक्छन्; विषाणुजन्य निमोनियामा प्रतिजैविक औषधि प्रभावकारी हुँदैन। त्यसैले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि खानु हुँदैन। क्षयरोगको उपचारमा धेरै औषधि निश्चित अवधिसम्म नियमित रूपमा खानुपर्छ। सामान्यतया उपचार चारदेखि छ महिनासम्म चल्न सक्छ; औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगमा उपचार थप लामो र फरक हुन सक्छ। लक्षण घटे पनि चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बीचमै रोक्नु हुँदैन।

निमोनियाबाट जोगिन हात सफा राख्ने, धूमपान नगर्ने र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपलब्ध खोप लगाउने उपाय उपयोगी हुन्छन्। क्षयरोगको जोखिम घटाउन घर तथा कार्यस्थलमा हावा आवतजावत हुने व्यवस्था मिलाउने, खोक्दा मुख छोप्ने र बिरामीसँग लामो समयसम्म नजिकको सम्पर्क भएको अवस्थामा स्वास्थ्य परीक्षण गराउने महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बालबालिकालाई दिइने बीसीजी खोपले क्षयरोगका गम्भीर रूपबाट जोगाउन मद्दत गर्छ, तर सबै प्रकारको क्षयरोगबाट पूर्ण सुरक्षा दिँदैन।

खोकी दुई हप्ताभन्दा बढी रह्यो, खकारमा रगत देखियो, राति पसिना आयो वा कारण नखुलेको तौल घट्यो भने स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनुहोस्। सास फेर्न अत्यन्त कठिन भए, ओठ नीलो देखिए, छाती धेरै दुखे वा अन्योल र बेहोसी देखिए तुरुन्तै आपत्कालीन उपचार लिनुपर्छ। निमोनिया र क्षयरोग दुवैको उपचार सम्भव छ; समयमै जाँच र पूरा उपचारले जटिलता तथा अरूमा सङ्क्रमण फैलिने जोखिम घटाउँछ।