नुरेम्बर्गको न्यायदीप र हेगमाथिको छायाबारे जोरकिनको टिप्पणी

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

नाजी युद्ध अपराधीमाथि चलेको नुरेम्बर्ग न्यायाधिकरणको फैसला आएको ८०औँ वर्षको अवसरमा रुसी संवैधानिक अदालतका अध्यक्ष वलेरी जोरकिनले अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी न्यायका आधार र चुनौतीबारे लेख प्रकाशित गरेका छन्। उनले नुरेम्बर्गलाई युद्धपछिको विश्व व्यवस्थामा कानुन र न्यायको आधार स्थापित गर्ने ऐतिहासिक मोडका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

सन् १९४६ अक्टोबर १ मा अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य न्यायाधिकरणले नाजी जर्मनीका २२ प्रमुख अभियुक्तमाथि फैसला सुनाएको थियो। तीमध्ये १२ जनालाई मृत्युदण्ड, तीन जनालाई आजीवन कारावास र चार जनालाई लामो कारावासको सजाय दिइएको थियो भने तीन जना निर्दोष ठहरिएका थिए। नुरेम्बर्ग बडापत्रले शान्तिविरुद्धका अपराध, युद्ध अपराध र मानवताविरुद्धका अपराधलाई अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी कानुनका प्रमुख श्रेणीका रूपमा परिभाषित गरेको थियो।

जोरकिनका अनुसार नुरेम्बर्गको दीर्घकालीन महत्त्व अपराधीलाई सजाय दिनुमा मात्र सीमित छैन। राज्यशक्ति र सैनिक बलभन्दा कानुन माथि रहनुपर्ने तथा मानवताविरुद्धका गम्भीर अपराधमा दण्डहीनता स्वीकार्य नहुने सिद्धान्तलाई यसले स्थापित गरेको उनको तर्क छ। पीडितका प्रमाण र साक्ष्यलाई सुनुवाइमा स्थान दिनु न्यायसँगै ऐतिहासिक स्मृतिको संरक्षण पनि भएको उनले उल्लेख गरेका छन्।

न्यायाधिकरणको गठन र कानुनको केही प्रावधान अघिल्लो घटनामा लागू गरिएको विषयमा अपूर्णता तथा पश्चप्रभावी कानुनको प्रश्न रहेको जोरकिनले स्वीकार गरेका छन्। तर उनका अनुसार नाजी राज्यको पतन, मित्रराष्ट्रहरूको आत्मसमर्पणसम्बन्धी कानुनी आधार र प्राकृतिक न्यायका सर्वमान्य मूल्यले नुरेम्बर्गको वैधतालाई बल दिएका थिए। यसरी उनले युद्धपछि विजयी शक्तिहरूले नयाँ कानुनी व्यवस्था निर्माण गरेको ऐतिहासिक अवस्थालाई पनि आफ्नो तर्कको हिस्सा बनाएका छन्।

लेखको शीर्षकले नुरेम्बर्गको विरासत र हेगस्थित अन्तर्राष्ट्रिय न्यायिक संस्थाहरूमाथि उठेका प्रश्नबीच तुलना गर्ने सङ्केत गर्छ। उपलब्ध अंशमा भने जोरकिनले हेगका कुन संस्था वा मुद्दालाई लक्षित गरेका हुन् भन्ने विस्तृत विवरण छैन। उनको मूल तर्क स्पष्ट छ—अन्तर्राष्ट्रिय न्यायको विश्वसनीयता कायम राख्न कानुन सबै राज्य र पक्षमाथि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ; छनोटपूर्ण न्यायले त्यसको नैतिक आधार कमजोर पार्न सक्छ।