नेपाल-चीन सम्बन्ध: सहस्राब्दीदेखिको साझेदारी
# लक्की चन्द
नेपाल र चीनबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध आर्थिक, राजनीतिक, धार्मिक र सामाजिक क्षेत्रमा गहिरो रहेको छ। १८औँ शताब्दीमा नेपालले तिब्बत (चीनको अंग) बाट शुद्ध सुन-चाँदी आयात गरी “मोहर” सिक्का ढाल्थ्यो। यसरी बनेका सिक्का चीनले जर्ती शुल्क सहित खरिद गर्थ्यो। तर पछि नेपाली राजा रणबहादुर शाहले चाँदीमा पित्तल मिसाई पठाउँदा तनाव बढ्यो र १७८८-९२ को नेपाल-तिब्बत युद्धमा चीनको सैन्य हस्तक्षेप भयो।
यसबाहेक भू-राजनीतिक क्षेत्रमा पनि नेपालले चीनसँग सहकार्य गर्यो। १८औँ शताब्दीमा ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनीले नेपाली भूभाग प्रयोग गरी तिब्बत पुग्न खोज्दा नेपालले कडा इन्कार गर्यो। यसको परिणामस्वरूप बेलायतीहरूले पश्चिम नेपालबाट भुरीगाउँ-तेलपानी सडक निर्माण गरेर कर्णाली नदीको गल्छी हुँदै वैकल्पिक मार्ग अपनाउनु पर्यो। यो मार्गले सिल्क रोडसँग नेपाललाई जोड्ने “ट्रान्स-हिमालयन ट्रेड कोरिडोर” को भूमिका निर्वाह गर्यो।
धार्मिक आदानप्रदानमा नेपालको योगदान उल्लेखनीय छ। लुम्बिनी-कपिलवस्तुबाट उत्पत्ति भएको बौद्ध धर्म चीनसम्म फैलियो, जसमा नेपाली विद्वानको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो। नेपाली न्यारोपा र अर्निको जस्ता विद्वानहरूले तिब्बती बौद्ध धर्ममा गहिरो प्रभाव पारे भने नेपाली शिल्पीहरूले तिब्बतमा बौद्ध मठहरूको निर्माण गरे।
आधुनिक कूटनीतिक सम्बन्धको सुरुवात १७९२ मा चीनले नेपाललाई “पाँचवर्षे अधीनता” प्रणाली अन्तर्गत सुरक्षा गारेन्टी दिँदा भयो। १९५५ मा प्रधानमन्त्री टंकप्रसाद आचार्यको नेतृत्वमा आधिकारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भयो भने २०१७ मा नेपालले चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभमा सहभागिता जनाएको छ।
ऐतिहासिक प्रमाणहरू मध्ये लियो रोजको “नेपाल: स्ट्राटेजी फर सर्भाइभल” मा ब्रिटिस-नेपाल-चीन सम्बन्ध, डिल्लीरमण रेग्मीको “दि हिस्ट्री अफ नेपाल” मा सिक्का व्यवस्था, र चिनियाँ इतिहासकार वाङ जियाको “हिमालयन क्रसरोड्स” मा व्यापारिक मार्गको विवरण पाइन्छ।
नेपाल-चीन सम्बन्ध केवल व्यापार वा कूटनीतिक सम्बन्ध भन्दा बढी एउटा सभ्यतागत साझेदारी हो, जुन सहस्राब्दीको गहिराइमा बुट्याइएको छ। यसको मूलमा आर्थिक अन्तर्निर्भरता, भू-राजनीतिक सहयोग, र सांस्कृतिक समन्वयको त्रिवेणी बगेको छ।
