चीनको हिमालयन रेल महामार्ग: उच्चभूमिको विकास र सामरिक महत्त्वको क्रान्ति

# अविनाश शर्मा

चीनले विश्वको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण भौगोलिक परिस्थितिमा एउटा ऐतिहासिक रेल परियोजनाको निर्माण सुरु गर्न लागेको छ। सिन्जियाङ युगुर स्वायत्त प्रदेशको होतानदेखि सिजाङ स्वायत्त प्रदेशको ल्हासासम्म फैलिएको यो रेलमार्गले मानव इन्जिनियरिङको सीमालाई नयाँ ठाउँमा पुर्याउनेछ। यसले मात्र दुई क्षेत्रलाई जोड्ने नभएर, चीनको राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक एकीकरण र भू-राजनीतिक प्रभावको दीर्घकालीन रणनीतिक दृष्टिकोणलाई साकार पार्नेछ। यो परियोजना चीनको “वेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ” को महत्वाकांक्षाको पूरक र विश्वमा आफ्नो प्राविधिक क्षमताको शिखर हो।

सिन्जियाङ–सिजाङ रेलमार्ग, जसको औपचारिक निर्माण सन् २०२५ मा सुरु हुने अपेक्षा छ, ल्हासा–सिगात्सेको विद्यमान लाइनलाई होतान–सिगात्से नयाँ मार्गसँग जोडेर करिब २,००० किलोमीटर लामो सामरिक गलियारा बनाउनेछ। यो चीनको तिब्बतलाई देशको बाँकी भागसँग जोड्ने चार भित्री रेलमार्ग योजनाहरू मध्ये एक हो। छिङहाइ–तिब्बत रेलवे (सञ्चालनमा) र निर्माणाधीन सिचुआन–तिब्बत र युन्नान–तिब्बत लाइनहरूसँगै यसले सिजाङलाई चीनको राष्ट्रिय यातायात जालसँग घनिष्ठ रूपमा एकीकृत गर्नेछ। हुआयुआन सेक्युरिटिजको अध्ययनले यसलाई सन् २०३५ सम्ममा ल्हासालाई केन्द्र बनाई ५,००० किलोमीटर लामो विश्वकै उच्चभूमि रेल सञ्जाल निर्माणको दूरगामी लक्ष्यको महत्वपूर्ण अंगको रूपमा चित्रण गरेको छ। यो मात्र यातायात सुविधा होइन, चीनले दुर्गम हिमालय क्षेत्रमा आफ्नो संप्रभुत्व र विकास क्षमताको प्रतीक हो।

यस ऐतिहासिक उद्यमको सञ्चालनको जिम्मेवारी विशेष रूपदै स्थापना गरिएको सिन्जियाङ–सिजाङ रेलवे कम्पनीलाई दिइएको छ। हङकङको साउथ चाइना मर्निङ पोष्टका अनुसार, चाइना स्टेट रेलवे ग्रुपको पूर्ण स्वामित्वमा रहेको यस कम्पनीको पुँजी ९५ अर्ब युआन (१३.२ अर्ब अमेरिकी डलर) राखिएको छ। यो रकम प्रारम्भिक लगानी मात्र हो। सिचुआन–तिब्बत रेल जस्तै जटिल हिमालयन मार्गहरूमा अनुमानित ३२० अर्ब युआनभन्दा बढी लाग्न सक्ने विचार गर्दा, सिन्जियाङ–सिजाङको अन्तिम लागत पनि यस्तै विशाल हुनेछ। कम्पनीले केवल रेल सञ्चालनमा मात्र केन्द्रित नरही आवास, पर्यटन, खानपान र अन्तर्राष्ट्रिय ठेक्का परियोजनाहरूमा पनि विविधीकरण गर्ने योजना बनाएको छ। यसले परियोजनाको आर्थिक व्यवहार्यता बढाउने र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउने अपेक्षा छ। सिन्जियाङका प्राकृतिक स्रोतहरू (खनिज, कृषि) र तिब्बतको पर्यटन सम्भावनालाई रेलले राष्ट्रिय र वैश्विक बजारसँग जोड्नेछ, जसले दुवै क्षेत्रको आर्थिक विकासलाई गति दिनेछ।

यो रेलमार्ग निर्माणको सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रकृतिको कठोरतामा निहित छ। मार्गको धेरैजसो भाग समुद्र सतहदेखि ४,५०० मिटरभन्दा माथि, कुनलुन, काराकोरम, कैलाश र हिमालय पर्वत शृङ्खलाहरूको काखमा हुँदै जानेछ। यी क्षेत्रहरूमा जाडोयाममा तापक्रम -४० डिग्री सेल्सियससम्म झर्छ भने हावामा अक्सिजनको मात्रा समुद्र सतहको ४४% मात्र हुन्छ। यसले इन्जिनियरिङ कार्य र भविष्यमा सञ्चालन दुवैमा असाध्यै कठिनाइहरू सिर्जना गर्दछ। मार्गमा पर्ने हिमनदी र स्थायी हिमभूमि (पर्माफ्रोस्ट) ले पुल, सुरुङ्गी र पटरिको स्थिरतालाई झन् जोखिमपूर्ण बनाउँछ। यी चुनौतीहरूलाई पार गर्न चीनले आफ्नो उच्च-उचाइ रेल निर्माणमा सञ्चित विशेषज्ञता (छिङहाइ–तिब्बत रेलबाट प्राप्त) र अत्याधुनिक प्रविधि, जस्तै पर्माफ्रोस्ट स्थिरीकरण प्रविधि र अक्सिजन-परिपूर्ण रेलकोचहरूको प्रयोग गर्नेछ। प्रत्येक सुरुङ र पुल यहाँको प्राविधिक सफलताको प्रमाण हो।

सिन्जियाङ–सिजाङ रेलमार्गको सामरिक महत्त्व यसको भौगोलिक अवस्थितिले निर्धारण गरेको छ। यसको केही खण्ड चीन–भारत बीचको वास्तविक नियन्त्रण रेखा (एलएसी) निकटै हुनेछ। यसले सीमावर्ती क्षेत्रमा चीनको सैनिक गतिशीलतालाई नाटकीय रूपले बढाउनेछ। सैनिक सामान, शस्त्र र सिपाहीहरूको द्रुत र विश्वसनीय आवतजावतले सीमामा चीनको प्रतिक्रिया क्षमता झण्डै तात्कालिक बनाउनेछ। यसले क्षेत्रीय सुरक्षा गतिको संतुलनमा प्रभाव पार्न सक्छ। साथै, यो रेलवे चीनको सिजाङ र सिन्जियाङ जस्ता सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा देशको नियन्त्रण र उपस्थितिलाई ठोस रूपमा सुदृढ बनाउनेछ। यसले क्षेत्रमा चीनको आन्तरिक सुरक्षा चासोहरू पूरा गर्नेछ भने साथै दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा चीनको भू-राजनीतिक प्रभाव बढाउने एउटा साधनको रूपमा पनि काम गर्नेछ। यो परियोजना चीनको क्षेत्रीय महाशक्तिको रूपमा उभिने दृढताको स्पष्ट संकेत हो।

यो रेलमार्ग चीनको घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय दुवै रणनीतिक लक्ष्यहरूसँग जोडिएको छ। भित्री चीनको सञ्जालमा सिजाङ र सिन्जियाङलाई गाँस्दै यसले क्षेत्रीय असमानता घटाउने, स्थानीय जनताको जीवनस्तर उकास्ने र आर्थिक विकासको अवसर विस्तार गर्नेछ। यसले सिन्जियाङबाट मध्य एसियाली र युरोपेली बजारतर्क जाने चीन–मध्य एसिया–पश्चिम एसिया आर्थिक गलियारा (सीपीईसीको उत्तरमा) लाई सिजाङसँग जोड्ने क्षमता पनि राख्छ। यसरी यो चीनको विश्वव्यापी “वेल्ट एन्ड रोड” महायोजनाको एक महत्वपूर्ण घरेलु खण्ड बन्नेछ। सन् २००८ मा योजना बनाइएको र सन् २०२२ को मेमा होतान–सिगात्से खण्डको सर्वेक्षण टेन्डर सुरु भएपछि परियोजनाले ठोस रूप लिन थालेको छ। चीनका अधिकारीहरूले गत वर्ष निर्माण थाल्ने आशा व्यक्त गरेका थिए, जुन चीनको यस ऐतिहासिक योजनाप्रतिको गम्भीरतालाई देखाउँछ।

सिन्जियाङ–सिजाङ रेलमार्ग चीनको इन्जिनियरिङ सामर्थ्य, आर्थिक शक्ति र रणनीतिक दूरदृष्टिको एउटा चम्किलो प्रतीक हो। यसले दुर्गम हिमालयलाई पार गर्दै दुई सीमान्त क्षेत्रहरूलाई जोड्ने काम गर्छ। यसको सफलताले तिब्बती पठारमा चीनको बसाइसराइ र आर्थिक गतिविधिलाई बदल्नेछ भने सैन्य दृष्टिले पनि यसको महत्त्व अपार छ। तर यो यात्रा सजिलो छैन। अत्यन्त कठोर प्राकृतिक वातावरणले निरन्तर चुनौतीहरू प्रस्तुत गर्नेछ। चीनले यी चुनौतीहरूलाई कसरी सामना गर्छ, यसले विश्वभरका इन्जिनियर र रणनीतिकारहरूको ध्यान आकर्षित गर्नेछ। यदि सफल भयो भने, यो रेलमार्ग विश्वको छतमा एउटा जीवन्त र आधुनिक यातायात गलियारा बन्नेछ, जसले चीनको उच्चभूमि क्षेत्रको भाग्यलाई नै पुनर्परिभाषित गर्नेछ र यसले चीनको भविष्यको वैश्विक भूमिकाको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायको सुरुवात गर्नेछ। यो केवल पटरी र इन्जिनको खेल होइन, यो चीनको भविष्यको दिशा निर्धारण गर्ने एउटा सामरिक महाभियान हो।