विश्वयुद्धमा “गोर्खा” बलिदान, उपेक्षित गौरव

# संकेत किराँती

दोस्रो विश्वयुद्धको इतिहासले विश्वका धेरै राष्ट्रहरूको बलिदानलाई दस्तावेज गरेको छ, तर नेपाली योद्धाहरूको योगदान प्रायः उपेक्षित बनिरहेको छ। यथार्थमा, सात आठ लाखभन्दा बढी नेपाली सिपाहीहरूले मित्र देशहरू (अमेरिका, बेलायत, सोभियत संघ, चीन) को तर्फबाट यस महायुद्धमा भाग लिएका थिए। तिनीहरू विश्वका विभिन्न युद्धक्षेत्रहरूमा तैनाथ थिए, जहाँ उनीहरूले असाध्यै वीरतापूर्ण युद्ध लडे। दुर्भाग्यवस, युद्धमा तीन चार लाख नेपाली सिपाहीहरू मारिए। यो संख्या नेपालको जनसङ्ख्याको हिसाबले धेरै ठूलो हानि हो।

बर्मा (अहिलेको म्यानमार) को युद्धक्षेत्रमा नेपालीहरूको भूमिका विशेष गरी महत्त्वपूर्ण थियो। जापानी सेना दक्षिण एसियातर्फ बढिरहेको बेला, नेपाली शाही सेनाका सिपाहीहरू बर्मामा लड्न पुगे। उनीहरूले कोहिमाको ऐतिहासिक लडाइँमा जापानीहरूको अग्रगमन रोकेर दक्षिण एसियालाई कब्जाबाट बचाए। यदि नेपाली सिपाहीहरूले त्यस समयमा जापानी सेनालाई नरोकेको भए, सम्भवतः सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको नक्शा नै फरक हुने थियो। यो कुरा पनि उल्लेखनीय छ कि नेपालीहरूले विश्वयुद्धका विभिन्न मोर्चाहरूमा लडे, जसमध्ये उत्तर अफ्रिकाको रेगिस्तानदेखि इटालीका हिमाली क्षेत्रहरूसम्म पर्दछन्।

युद्धमा नेपालीहरूको त्याग बढी भए पनि, उनीहरूले ऐतिहासिक अन्यायको सामना गर्नुपरेको छ। बेलायती सेनाले नेपाली सिपाहीहरूलाई कहिले पनि उनीहरूको वास्तविक राष्ट्रिय पहिचानअन्तर्गत चिनाएन। उनीहरूलाई केवल “गोर्खा” भनेर सम्बोधन गरियो र नेपालको नामलाई जानीजानी इतिहासबाट बाहिर राखियो। यसले नेपाली योद्धाहरूलाई उनीहरूको आफ्नै इतिहासबाट बञ्चित गर्यो। युद्धपछि पनि बेलायत सरकारले नेपाली सिपाहीहरूप्रति उचित व्यवहार गरेन। तीन चार लाख सिपाहीहरू जो बाँचेर फर्किए, उनीहरूलाई पुनर्वासको लागि कुनै पर्याप्त सहयोग दिइएन। घाइते र अपाङ्ग भएका धेरै योद्धाहरू जीवनभर आर्थिक कठिनाइ तथा सामाजिक उपेक्षाको शिकार भए। काठमाडौं र पोखरामा हामीले देख्ने विजोग सिपाहीहरू, जसमध्ये केहीलाई रातभरि बेचैनीले हिड्ने रोग (PTSD) लागेको छ, उनीहरू युद्धपछिको यसै उपेक्षाका जिवित प्रमाण हुन्।

युद्धमा नेपालीहरूले देखाएको वीरताको विश्वव्यापी प्रभाव परेको थियो। नेपाली सिपाहीहरूको अदम्य साहसले मित्र देशका सेनापतिहरूलाई प्रभावित गरेको थियो। बेलायती प्रधानमन्त्री विंस्टन चर्चिलले आफ्ना लेखहरूमा गोर्खाहरूको बहादुरीको विशेष उल्लेख गरेका थिए। नेपालीहरूको रगतले सिंचित भएकै कारणले दोस्रो विश्वयुद्धमा मित्र देशहरू विजयी भए। तर यो जितको श्रेय नेपालीहरूलाई दिइएन। उनीहरूको त्यागलाई अन्तर्राष्ट्रिय इतिहासले ठीकसँग मूल्याङ्कन गरेन। यो एक ऐतिहासिक अन्याय हो जसलाई सच्याउनु जरुरी छ।

हामीले यस कडा सत्यलाई अझगहिरिएर हेर्नुपर्छ : जुन युद्धमा हामीले आफ्नो रगत बगायौं, त्यसमा हाम्रो पनि अधिकार छ। जहाँसुकै भए पनि, हामी नेपालीहरूले लडेको युद्ध थियो र त्यसमा हामीले जितेका थियौं। त्यसैले यो जित हाम्रो पनि जित हो। हामीले यसलाई विश्वसमक्ष आफ्नो युद्धको रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। बेलायतले हामीलाई कहिले पनि उचित मान्यता दिन खोजेको छैन। उनीहरू हाम्रा योगदानलाई गोर्खा रोमान्टिसाइजेसनको पछि लुकाउन चाहन्छन्। यसले गर्दा हाम्रो इतिहास बाहिरियाको दृष्टिकोणले लेखिएको छ।

यस अवस्थामा, नेपाली सेनाले दोस्रो विश्वयुद्धको जितलाई आफ्नै जितको रूपमा मनाउनुपर्छ। नेपाल सरकारले यस विषयमा ढिला नगरी तुरुन्तै कूटनीतिक प्रयासहरू सुरु गर्नुपर्छ। हामीले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा निम्न मागहरू राख्नुपर्छ : पहिलो, बेलायत सरकारले युद्धमा सहभागी नेपाली सिपाहीहरू तथा तिनीहरूका परिवारहरूलाई ऐतिहासिक अन्यायको लागि आधिकारिक माफी माग्नुपर्छ। दोस्रो, मारिएका र घाइते सिपाहीहरूका परिवारहरूलाई आर्थिक मुआव्जा तथा पुनर्वास सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ। तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय इतिहास पुस्तकहरूमा “गोर्खा” सट्टा “नेपाली सैनिक” भन्ने सही पहिचान समावेश गरिनुपर्छ। चौथो, विश्वयुद्धका विजोग योद्धाहरू, विशेषगरी जसलाई मानसिक रोगहरू (जस्तै PTSD) लागेका छन्, उनीहरूको लागि विशेष स्वास्थ्य योजना बनाइनुपर्छ।

स्मरणको संस्कृतिलाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ। हामीले प्रत्येक वर्ष ८ मे (विजय दिवस) मा आधिकारिक रूपमा युद्धमा बलिदान भएका नेपाली शहीदहरूलाई सम्झनुपर्छ। फ्रान्स र नेदरल्याण्ड्स जस्ता देशहरूले आफ्ना युद्धवीरहरूलाई गौरवका साथ सम्झने गर्दछन्, नेपालले पनि यस्तै गर्नुपर्छ। शहीदहरूको सम्झनामा राष्ट्रिय स्मारक निर्माण गर्नुपर्छ र विद्यालयका पाठ्यक्रमहरूमा नेपालीहरूको युद्ध योगदान समावेश गरिनुपर्छ।

यस सम्बन्धमा प्रश्न उठ्न सक्छ : हामीले आफ्नो रगत बगाएर जस कमाएका थियौं, त्यो जस अंग्रेजलाई किन दिऔं ? नेपालीहरूले विश्वशान्तिको लागि आफ्नो ज्यान बलिदान गरे, तर उनीहरूको बलिदानको फाइदा अंग्रेजहरूले मात्र प्राप्त गरे। यो अन्यायपूर्ण स्थिति छ। हामीले अब यसलाई स्वीकार गर्नु हुँदैन। नेपालले आफ्नो इतिहास आफैं लेख्नुपर्छ। हामीले विश्वलाई देखाउनुपर्छ कि दोस्रो विश्वयुद्धको जितमा नेपालीहरूको पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो जत्तिकी बेलायत वा अमेरिकाको थियो।

अन्त्यमा, यो कुरा स्पष्ट छ कि नेपालीहरूको बलिदान विश्व इतिहासको अभिन्न अंग हो। हाम्रो रगतले युद्धमा विजयको बीउ रोपियो, तर हामीलाई फाइदा लिनबाट बञ्चित गरियो। अब समय आएको छ कि हामीले यस ऐतिहासिक गल्ती सच्याऔं। नेपाल सरकारले यस विषयलाई राष्ट्रिय गौरवको प्रश्नको रूपमा लिनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा यस सम्बन्धमा कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ। युद्धमा सहभागी भएका विजोग योद्धाहरूको सम्मान गर्नुपर्छ। हामीले आफ्ना शहीदहरूको स्मृतिलाई अमर बनाउनुपर्छ। किनभने जसरी उनीहरूले विश्वलाई जिताए, अब हामीले उनीहरूको इतिहासलाई जित्नुपर्छ। यो केवल अतीतको बारेमा होइन, भविष्यका नेपाली पुस्ताहरूलाई आफ्नो वीर पूर्खाहरूको गौरवशाली योगदानबारे जानकारी दिने बारेमा पनि हो।

यो राष्ट्रले आफ्ना वीर सपूतहरूलाई बिर्सनु हुँदैन। युद्ध जित्ने मात्र होइन, इतिहास लेख्ने जिम्मा पनि हाम्रो हो। अब हामी इतिहास माग्दैनौं, इतिहास बनाउँछौं। गोरखा मात्र होइन—हामी नेपाली हौं, र हामीले लडेका युद्धहरू हाम्रो देशको गौरव हो।

जय देश, जय वीर नेपाली!
शताब्दीयौंसम्म अमर रहून ती बलिदानी सपूतहरू, जसले विश्व जिते तर आफ्नो देशको माया कहिल्यै छोडेनन्।