नेपालको भू-राजनीतिक सन्तुलन: चीन र भारतबीच रणनीतिक सहअस्तित्वको कला

# प्रेम सागर पौडेल

हिमालयको काखमा अवस्थित नेपालको भू-राजनीतिक महत्व यसको भौगोलिक स्थानमा निहित छ। दुई ठूला अर्थतन्त्र र सैन्य शक्तिहरू चीन र भारतबीच तरुल भएको यो राष्ट्रले सदियौंदेखि सन्तुलनको कला सिकेको छ। वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा, जहाँ महाशक्तिहरूबीच प्रतिस्पर्धा बढ्दो छ, नेपालको लागि यो सन्तुलन कायम राख्नु केवल नीतिको विषय नभएर राष्ट्रिय अस्तित्व र समृद्धिको आधार हो।

नेपालले सदैव आफूलाई दुई छिमेकीबीच सन्तुलित राख्ने नीति अवलम्बन गरेको छ। १९५५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघमा सामेल हुँदा तत्कालीन प्रधानमन्त्री टंक प्रसाद आचार्यले घोषणा गरेकाे नीति आज पनि उत्तिकै प्रासंगिक छ। तर अहिलेको जटिल भू-राजनीतिमा केवल पारम्परिक मैत्री भन्दा माथि उठेर रणनीतिक सोच आवश्यक छ। नेपालको राष्ट्रहित स्पष्ट छ: आर्थिक विकास, सार्वभौमिकताको संरक्षण, र क्षेत्रीय स्थिरता। यसको लागि दुबै छिमेकीसंग व्यावहारिक र उपयोगी सम्बन्ध कायम गर्नु जरुरी छ।

चीन संगको सम्बन्धलाई नेपालले रणनीतिक साझेदारीको रूपमा विकास गर्नुपर्छ। बेल्ट एण्ड रोड इनिशिएटिभ (BRI) नेपालको लागि ठूलो अवसर हो, विशेष गरी अवसंरचना विकास, ऊर्जा सुरक्षा र कनेक्टिभिटीको क्षेत्रमा। तर यो साझेदारी केवल सडक र पुल निर्माणसम्म सीमित नरहोस्। नेपालले चीनको प्रविधि र अनुभवबाट सिक्नुपर्छ, विशेष गरी कृषि, सूचना प्रविधि, र पर्यटन क्षेत्रमा। चीनको “समृद्धिको साझेदारी” को दृष्टिकोण नेपालको विकास यात्राको लागि महत्वपूर्ण सहयोगी हुन सक्छ। यसको लागि नेपालले आफ्नो आन्तरिक क्षमता मजबूत गर्नुपर्छ ताकि बराबरको साझेदारीको रूपमा सम्बनध राख्न सकोस्।

भारतसंगको सम्बन्ध केवल भौगोलिक नजिकत्वमा सीमित छैन, यो ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र आर्थिक जडत्वले गाँसिएको छ। खुला सीमा, साझा सभ्यता, र आपसी आर्थिक निर्भरताले यस सम्बन्धलाई विशेष बनाउँछ। तर यसले गर्दा पनि केही चुनौतीहरू छन्, जस्तै जलस्रोतको बंदेज, सीमा विवाद, र व्यापार असंतुलन। नेपालले भारतसंगको सम्बन्धलाई पनि रणनीतिक ढंगले हेर्नुपर्छ। व्यापार, ऊर्जा, र जलविद्युत जस्ता क्षेत्रहरूमा पारस्परिक लाभको आधारमा सहयोग बढाउनुपर्छ। साथै, नेपालले आफ्नो कूटनीतिक क्षमता बढाएर भारतसंगका जटिल मुद्दाहरूलाई समाधान गर्न सक्छ।

सार्क(SAARC) र BIMSTEC जस्ता क्षेत्रीय संगठनहरूमा नेपालको भूमिका महत्वपूर्ण छ। सार्कमा भारत-पाकिस्तानको तनावले संगठनलाई निष्क्रिय बनाएको छ, तर नेपालले यसलाई पुनर्जीवित गर्न कूटनीतिक पहल गर्न सक्छ। BIMSTEC मा नेपालले समुद्रमा निस्कने भारत र थाइल्याण्ड जस्ता देशहरूसंग सम्पर्क अथवा कनेक्टिभिटी बढाउने अवसर पाएको छ। नेपालले यी मंचहरूलाई दुई छिमेकीबीच सन्तुलन कायम राख्ने उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। विशेष गरी, क्षेत्रीय कनेक्टिभिटी, ऊर्जा सहयोग, र आपदा व्यवस्थापन जस्ता विषयहरूमा नेपालले नेतृत्वकर्ता भूमिका निभाउन सक्छ।

नेपालकोलागि अमेरिका, युरोपियन युनियन, जापान, र अन्य मध्यम शक्तिहरूसंग सम्बन्ध विविधीकरणको रणनीतिको महत्वपूर्ण अंग हुन्। यी देशहरूसंगको सहयोगले नेपाललाई विकासको वैकल्पिक स्रोतहरू प्रदान गर्छ र कूटनीतिक स्थान मजबूत बनाउँछ। तर नेपालले कुनै पनि बाह्य शक्तिसंगको सम्बन्धमा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। “नेपाल primero” (नेपाल पहिलो) को सिद्धान्त अनुसरण गर्नुपर्छ।

नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितहरू स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्नुपर्छ। विदेश सेवालाई पेशागत रूपमा सुदृढ बनाउनुपर्छ। विदेश नीतिको केन्द्रमा आर्थिक लाभ रहनुपर्छ। सार्क र BIMSTEC जस्ता संगठनहरूमा सक्रिय भूमिका निभाउनुपर्छ। कुनै पनि बाह्य शक्तिको प्रभावमा नपर्ने गति सतर्कता अपनाउनुपर्छ।

नेपालको भूराजनीतिक सन्तुलन संयोग होइन, निरन्तर प्रक्रिया हो। चीन र भारतबीच सम्बन्धको प्रबन्धन गर्दा नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय हित, र जनताको आकांक्षालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। दुबै छिमेकीसंग समान रूपमा मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्नु नेपालको शक्ति हो, कमजोरी होइन। विवेकपूर्ण नीति, दूरदर्शी नेतृत्व, र कूटनीतिक कौशलले नेपालले यो सन्तुलन कायम राख्न सक्छ र आफ्नो विकास यात्रालाई गति दिन सक्छ। अन्त्यमा, नेपालको नीति स्पष्ट छ: “सबै संग मैत्री, कसैप्रति शत्रुता होइन।”

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।