नेता प्रचण्डको निरन्तर रूपान्तरण

# झकबहादुर मल्ल “सुदीप”

नेपाली राजनीतिक परिदृश्यमा प्रचण्ड (पुष्पकमल दाहाल) एक त्यस्तो व्यक्तित्व हुन् जसले विगत तीन दशकको राजनीतिक उतारचढावमा सधैं अग्रसर भूमिका निर्वाह गरेका छन्। प्रचण्ड कुनै एक निश्चित पद वा संस्था भित्र सीमित भएर बस्ने नेता होइनन्; बरु परिवर्तनलाई आत्मसात गर्ने, आवश्यक परे आफ्नो अघिल्लो मार्गलाई समेत परिमार्जन गर्न सक्ने तथा जनताको आवश्यकता अनुसार आफ्नो भूमिका बदल्न सक्ने जीवित राजनीतिज्ञको उदाहरण हुन्।

वास्तवमा, प्रचण्डको नेतृत्वलाई निरन्तरता भन्नुभन्दा निरन्तर रूपान्तरणको प्रक्रिया भन्नु बढी यथार्थसम्मत हुन्छ। उनी स्थायित्वमा होइन, परिवर्तनमा विश्वास गर्छन्। यही परिवर्तनको चेत र आत्मसमीक्षात्मक राजनीतिक सोचका कारण उनी बारम्बार फरक अवतारमा देखिएका छन्। कहिले विद्रोही कमाण्डरका रूपमा, कहिले शान्ति प्रक्रिया ल्याउने नेताका रूपमा, र अहिले समाजवादी मूल्यमा आधारित नयाँ राजनीतिक संस्कार स्थापनाको अभियन्ताका रूपमा।

०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि लिएर गणतन्त्र स्थापनासम्म र पछिल्लो संक्रमणकालीन राजनीतिक घटनाक्रममा प्रचण्डको नेतृत्वले खेलेको भूमिका अपूरणीय छ। विशेषतः संसदवादप्रति असन्तुष्ट हुँदै जनयुद्धको बाटो लिएको, फेरि त्यो विद्रोही अभियानलाई शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा परिणत गर्नु नेतृत्वको साहसिक निर्णय र दूरदर्शिता नै हो। यो कार्य सामान्य राजनीतिक मनोविज्ञानले गर्न सक्ने कुरा थिएन।

प्रचण्डले नेतृत्व गरेको नेकपा (माओवादी) ले जब आफ्नो आन्तरिक चरित्रमा विकृति देखियो, उनले आँखा चिम्लिएर सत्ताको भोग नगरी, त्यसविरुद्ध उठ्ने साहस देखाए। यसले प्रस्ट्याउँछ कि उनी पदको मोहमा रहने ‘सदाबहार नेता’ होइनन्। बरु आफ्नो पार्टी, विचार र जनतालाई निरन्तर चुनौती दिने नेतृत्व हुन्। परिवर्तनको युगमा ‘स्थिरता’ को नाममा कुन्ठित नेतृत्वभन्दा यस्तो सजग र लचक नेतृत्व आजको आवश्यकता हो।

यस्ता उदाहरण विश्व राजनीतिमा विरलै भेटिन्छन् जहाँ एउटै नेताले विद्रोह, सशस्त्र आन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया, संक्रमणकालीन न्याय, समावेशी संविधान निर्माण, संघीय व्यवस्था, र अब समाजवादी प्रणालीको प्रस्तावना समेतको अगुवाई गरेका छन्। यस्ता हरपल परिवर्तित भूमिकाले प्रचण्डलाई विशिष्ट बनाउँछ।

कसैले सोच्न सक्छ यो नेतृत्व अब पुरानो भयो, थाकिसक्यो, विकल्प खोज्नुपर्छ। तर साँचो विकल्प त त्यही नेतृत्वले नै पटकपटक निर्माण गरेको छ। प्रचण्डको विशिष्टता यहीँ हो कि उनले आफ्नो विकल्पको खोज आफैं गरेका छन्, कहिले युवा पुस्तालाई अवसर दिएर, कहिले आन्तरिक समालोचना गरेर। उनी विकल्प सृजक नेता हुन्, विकल्पबाट डराउने होइन।

नेतृत्वको मूल्याङ्कन उपलब्धिहरू, दूरदृष्टि, र जनताप्रति उत्तरदायित्वबाट हुन्छ। प्रचण्डले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र जस्तो ऐतिहासिक उपलब्धि दिलाएका छन्, जसले उत्पीडित जाति, क्षेत्र, लिङ्ग र सीमान्तकृत समुदायको अधिकार स्थापित गरेको छ। त्यो मात्र होइन, उनले राष्ट्रिय राजनीतिका जटिल मोडहरूमा संघर्ष र सम्झौताका माध्यमबाट राष्ट्रलाई टुक्रिनबाट जोगाएका छन्।

अहिलेको प्रश्न हो—नेपाली राजनीति कुन दिशातर्फ जाओस्? यो देश समाजवाद, सुशासन र पारदर्शिताको बाटोमा अघि बढोस् भने प्रचण्डले उठाएका मुद्दाहरू गम्भीरतापूर्वक आत्मसात गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचार, पार्टीभित्रको गुटबन्दी, र अवसरवादिताविरुद्धको उनको पछिल्लो धारणा नयाँ पुस्ताको नेतृत्व विकास गर्ने माहोल तयार पारिरहेको छ। यो सोच र कदमहरू नेतृत्वको असफलता होइन, सच्चा आत्मसमीक्षा हो।

अन्त्यमा, प्रचण्डको नेतृत्व केवल निरन्तरता होइन, एउटा यस्तो आन्दोलन हो जसले आफैंभित्रै विकल्पहरू जन्माइरहेको छ। आजको दिनमा प्रचण्ड स्वयं सत्ताको केन्द्रभन्दा पनि आन्दोलन, विचार र वैचारिक संस्कार निर्माणको केन्द्रमा उभिएका छन्। यसकारण, प्रचण्डको आलोचना गर्नु अघि उनको नेतृत्वको रूपान्तरणशील स्वभाव बुझ्न आवश्यक छ। जबसम्म हामी यस्तो गतिशील नेतृत्वलाई सही कोणबाट बुझ्दैनौं, तबसम्म हामी राजनीतिक परिपक्वताको यात्रामा पछाडि नै परिरहनेछौं।