विपरीत हावामा सम्पन्न महाधिवेशन : ओली, एमाले र नेपाली राजनीतिकाे निर्णायक घडी

# पासाङ ल्हामु

देशका प्रमुख मिडियाको धार प्रायः नेकपा (एमाले) का निवर्तमान अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीका विपक्षमा देखिन्छ। त्यसमाथि भारतसहित केही अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति–केन्द्रहरू पनि ओलीप्रति सहज छैनन् भन्ने चर्चा नयाँ होइन। यस्तै प्रतिकूल आन्तरिक र बाह्य वातावरणबीच सम्पन्न भएको एमालेको ११औँ महाधिवेशनको नतिजा आज केवल एउटा पार्टीको नेतृत्व चयनको विषय मात्र रहेन; यो नेपाली राजनीतिकाे भावी दिशा, शक्ति सन्तुलन र राष्ट्रिय स्वाधीनताको बहससँग गाँसिएको घटनामा रूपान्तरण भएको छ। त्यसैले महाधिवेशनको नतिजाको पर्खाइ केवल एमाले पंक्तिमा सीमित छैन, आम नागरिकदेखि मिडिया, कूटनीतिक वृत्त र राजनीतिक प्रतिस्पर्धीहरू समेत चासोका साथ हेरेर बसेका छन्।

नेपाली मिडियाको ठूलो हिस्सा ओलीप्रति आलोचनात्मक हुनुका पछाडि वैचारिक, राजनीतिक र व्यक्तिगत कारणहरूको मिश्रण देखिन्छ। ओलीको आक्रामक राष्ट्रवादी अभिव्यक्ति, शक्तिशाली कार्यकारी शैली र मिडियाप्रति देखिने कठोरता धेरै सञ्चारगृहका लागि असहज बनेका छन्। त्यसैले महाधिवेशनको परिणामलाई मिडियाले केवल संगठनात्मक घटनाको रूपमा होइन, ओलीको राजनीतिक उचाइ घट्ने वा बढ्ने ‘रेफरेन्डम’ जस्तै गरी हेरिरहेको देखिन्छ। यो अवस्थाले महाधिवेशनलाई असामान्य रूपमा राजनीतिक बनाइदिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय तहमा पनि ओलीको छवि विवादरहित छैन। भारतसँगको सम्बन्धमा देखिएको कडापन, नक्सा विवादमा लिएको स्पष्ट र अडिग अडान, र शक्ति सन्तुलनमा चीनतर्फ देखिएको झुकावले केही बाह्य शक्तिहरूलाई असन्तुष्ट बनाएको तथ्य लुकेको छैन। यद्यपि यी विषयहरूलाई कसैले राष्ट्रिय स्वाधीनताको दृढ पक्षधरता मान्छन् भने कसैले अनावश्यक टकरावको राजनीति ठान्छन्। तर जे भए पनि, ओली नेतृत्वको निरन्तरता वा अन्त्यले नेपालको कूटनीतिक सन्तुलनमा प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। यही कारण महाधिवेशनको नतिजा बाहिरसम्म चासोको विषय बनेको हो।

यस्तो प्रतिकूल वातावरणमा सम्पन्न भएको महाधिवेशनमा देखिएको उच्च मतदान सहभागिता स्वयंमा महत्त्वपूर्ण सन्देश हो। पार्टीभित्र व्यापक असन्तोष, डर वा बहिष्कारको अवस्था भएको भए प्रतिनिधिहरू मतदान प्रक्रियाबाट अलग बस्न सक्थे। तर लगभग सर्वसम्मत सहभागिताले एमाले संगठन अझै पनि नेतृत्व चयनलाई संस्थागत प्रक्रियामार्फत समाधान गर्न चाहन्छ भन्ने देखाउँछ। यो तथ्य ओलीका लागि मात्र होइन, समग्र दलगत राजनीतिका लागि पनि अर्थपूर्ण छ।

यहाँ एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ, के मिडिया र बाह्य शक्तिहरूको दबाबले पार्टीको आन्तरिक निर्णयलाई निर्देशित गर्न सक्छ? एमाले महाधिवेशनको सन्दर्भमा धेरैको आशा वा भय यही प्रश्नसँग जोडिएको छ। यदि ओली पुनः बलियो जनादेशसहित स्थापित भए भने त्यसलाई ‘दबाबका बाबजुद पार्टीभित्रको समर्थन’का रूपमा हेरिनेछ। यदि कमजोर भए वा नेतृत्व परिवर्तन भयो भने त्यसलाई ‘विपरीत हावाको प्रभाव’ भनेर व्याख्या गरिने सम्भावना उत्तिकै छ। दुवै अवस्थामा महाधिवेशनको परिणाम केवल अंकगणितीय विजय–पराजयमा सीमित रहने छैन।

ओलीको राजनीतिक शैली सधैं ध्रुवीकरणकारी रहँदै आएको छ। समर्थकका लागि उनी निर्णायक, स्पष्ट र राष्ट्रिय हितमा कठोर नेता हुन्; आलोचकका लागि उनी असहिष्णु, केन्द्रित शक्ति चाहने र संवादमा कम विश्वास गर्ने पात्र। यही ध्रुवीकरण महाधिवेशनको नतिजापछि पनि अन्त्य हुने सम्भावना कम छ। तर महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, यो ध्रुवीकरण पार्टीभित्र संस्थागत सीमाभित्र रहन्छ कि पुनः विभाजनको बीउ रोप्छ, त्यसको उत्तर महाधिवेशनपछिको व्यवहारमा निर्भर हुनेछ।

आज संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्वयं विभिन्न कोणबाट चुनौतीमा परेको बेला, ठूला दलहरूभित्र देखिने अस्थिरताले सम्पूर्ण प्रणालीलाई कमजोर बनाउने जोखिम छ। त्यसैले एमाले महाधिवेशनको नतिजाले केवल ओलीको भविष्य होइन, प्रतिपक्षी राजनीति, सरकारको स्थायित्व र आगामी चुनावी समीकरणमा समेत असर पार्नेछ। यही कारणले मानिसहरू चाहे समर्थक हुन् वा विरोधी सांस रोकेर नतिजाको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।

अन्ततः यो महाधिवेशन एउटा स्पष्ट सन्देश बोकेर आएको छ: नेपाली राजनीति अब केवल बाह्य दबाब, मिडिया विमर्श वा व्यक्तिकेन्द्रित बहसले मात्र निर्देशित हुँदैन। दलभित्रको संगठनात्मक शक्ति, कार्यकर्ताको मनोविज्ञान र प्रक्रियाप्रतिको विश्वास निर्णायक बन्दै गएको छ। ओली बलियो रूपमा फर्किए पनि वा कमजोर बने पनि, त्यो परिणामले एउटा यथार्थ उजागर गर्नेछ, नेपाली राजनीतिक दलहरूको भविष्य बाहिर होइन, अन्ततः उनीहरूकै आन्तरिक लोकतान्त्रिक अभ्यासमा निर्भर छ।

यही अर्थमा, एमालेको ११औँ महाधिवेशनको नतिजा कुनै एक नेताको जित–हार मात्र होइन; यो नेपाली राजनीतिले कुन दिशातर्फ कदम चाल्दैछ भन्ने सूचक हो। यही कारण, आज सबैको नजर त्यही नतिजामा अडिएको छ।