पुरुषको थकान कि विवाहको असमान संरचना?

# लक्की चन्द 

विवाह केवल दुई व्यक्तिको कानुनी वा सामाजिक सम्झौता होइन; यो भावना, जिम्मेवारी, समानता र निरन्तर संवादको साझा अभ्यास हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विवाहेतर सम्बन्धलाई लिएर उठ्ने बहसले एउटा गहिरो प्रश्न उब्जाएको छ के यो व्यक्तिगत “थकान” को परिणाम हो, कि समाजले निर्माण गरेको असन्तुलित संरचनाको प्रतिफल? विशेषतः पुरुषको “थकान” भन्ने भाष्यले नारी, विवाह र पारिवारिक मूल्यलाई एकैचोटि परीक्षणको कठघरामा उभ्याएको छ।

नेपाली समाजमा विवाहको संस्था ऐतिहासिक रूपमा पितृसत्तात्मक मूल्यहरूमाथि उभिएको छ। विवाह महिलाका लागि सामाजिक सुरक्षा र पुरुषका लागि वंश, अधिकार र प्रभुत्वको निरन्तरताका रूपमा बुझिँदै आएको छ। समय बदलिए पनि यी आधारभूत धारणाहरू पूर्ण रूपमा भत्किएका छैनन्। आज पनि पुरुषप्रधान सोचले पुरुषलाई विवाहेतर सम्बन्धतर्फ ढिलो–छिटो उन्मुख गराउने सामाजिक छुट दिएको छ, जबकि महिलालाई अझै “पतिव्रता”, सहनशील र त्यागी भूमिकामा सीमित राखिएको छ।

मानव मनोविज्ञानले नयाँपन र उत्तेजनाको खोजी स्वाभाविक बताउँछ। विवाहपछि दैनिकी, जिम्मेवारी र पारिवारिक दबाबले सम्बन्धलाई दोहोरिने चक्रमा बाँध्छ। यही चक्रलाई केही पुरुषहरूले “थकान” को नाम दिन्छन्। तर प्रश्न यहाँ छ के यो थकान साँच्चिकै अपरिहार्य हो, कि दुवै पक्षले सम्बन्धमा लगानी नगर्दाको परिणाम? मनोवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा दीर्घकालीन सम्बन्धमा आकर्षण हराउँदैन; संवाद, सम्मान र साझा प्रयासले यसलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। थकानलाई विवाहेतर सम्बन्धको औचित्य बनाउनु आत्मकेन्द्रित र जिम्मेवारीबाट पलायन गर्ने प्रवृत्ति हो।

आधुनिकता, शहरीकरण र आर्थिक स्वतन्त्रताले पनि सम्बन्धको गतिशीलतालाई बदलेको छ। सामुदायिक निगरानी कमजोर भएको छ, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता बढेको छ। आर्थिक रूपमा सबल बनेका केही पुरुषहरू “म जे चाहन्छु, गर्न सक्छु” भन्ने भ्रममा बाँच्न थाल्छन्। यही भ्रमले परिवारको मूल्यलाई कमजोर पार्छ र सम्बन्धलाई उपभोग्य वस्तुजस्तो बनाउँछ।

आजकी महिला शिक्षित, सचेत र आत्मनिर्भर छिन्। तर विवाहपछि उनीमाथि अझै घर, बच्चा, सासुससुरा र सामाजिक अपेक्षाको भारी थुपारिन्छ। करियर, आत्मविकास र व्यक्तिगत समय दोस्रो दर्जामा धकेलिन्छ। यही संरचनाले महिलाको थकान अदृश्य बनाउँछ, जबकि पुरुषको थकानलाई बहाना बनाइन्छ। पुरुषले श्रीमतीमा “नयाँपन” नदेख्नु महिलाको कमजोरी होइन; यो समाजले महिलामाथि थोपरिएको असमान श्रम र अपेक्षाको प्रत्यक्ष नतिजा हो।

विवाहित जीवनमा संचारको अभाव अर्को गहिरो समस्या हो। व्यस्तता, आर्थिक दबाब र दैनिकीले भावनात्मक संवादलाई ओझेलमा पार्छ। मनका कुरा नसुन्ने, नबुझ्ने र नबोल्ने दम्पतीहरू क्रमशः टाढिँदै जान्छन्। यही दूरीले पुरुषहरूलाई बाहिर भावनात्मक वा शारीरिक सन्तुष्टि खोज्न प्रेरित गर्छ। तर विवाहेतर सम्बन्ध समाधान होइन; यो समस्यालाई थप जटिल बनाउने मात्र हो।

नेपाली समाजमा पुरुषत्वलाई अझै पनि धेरै महिलासँग सम्बन्ध राख्न सक्ने क्षमतासँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति विद्यमान छ। यस्तो सोचले पुरुषलाई गलत बाटोमा हौस्याउँछ र महिलालाई अपमानित बनाउँछ। पुरुषत्वको मापन जिम्मेवारी, संवेदनशीलता र समान सहभागिताबाट हुनुपर्छ, न कि सम्बन्ध तोड्ने क्षमताबाट।

विवाहेतर सम्बन्धको प्रभाव दम्पतीमा सीमित हुँदैन। यसको गहिरो चोट सन्तानले भोग्छन्। घरभित्रको असुरक्षा, अविश्वास र तनावले बालबालिकाको मानसिक विकासमा दीर्घकालीन असर पार्छ। भविष्यमा उनीहरूको आफ्नै सम्बन्धप्रति दृष्टिकोण नकारात्मक बन्न सक्छ। यसरी व्यक्तिगत निर्णयले सामाजिक मूल्यहरूलाई कमजोर बनाउँदै लैजान्छ।

समाधानका बाटाहरू स्पष्ट छन्, तर इच्छाशक्ति कमजोर छ। पहिलो, दम्पतीबीच नियमित, इमानदार र गहिरो संवाद आवश्यक छ। समय व्यवस्थापन केवल कामका लागि होइन, सम्बन्धका लागि पनि हुनुपर्छ। दोस्रो, स्वस्थ यौन शिक्षा र दाम्पत्य जीवनबारे खुला सामाजिक छलफल आवश्यक छ, ताकि सम्बन्धलाई लाज वा मौनताले होइन, समझदारीले निर्देशित गरोस्। तेस्रो, महिला सशक्तिकरण केवल नारा होइन; आर्थिक, सामाजिक र भावनात्मक समानताले मात्र विवाहलाई साझेदारी बनाउँछ। चौथो, पुरुषको भूमिकामा मौलिक परिवर्तन आवश्यक छ घरधन्दा, बच्चाको हेरचाह र भावनात्मक श्रममा बराबर सहभागिता बिना समानता सम्भव छैन। अन्ततः, परामर्श सेवाहरूलाई सहज र स्वीकार्य बनाउनुपर्छ, ताकि समस्या चर्किनुअघि समाधान खोज्न सकियोस्।

विवाहेतर सम्बन्ध “थकान” वा “नयाँपनको खोजी” मात्र होइन; यो संरचनात्मक असमानता, कमजोर संवाद र विकृत सामाजिक मान्यताको उपज हो। यसको समाधान नैतिक उपदेशमा सीमित हुनुहुँदैन। विवाहलाई समानता, सम्मान र निरन्तर पुनर्निर्माण हुने सम्बन्धका रूपमा बुझ्नुपर्छ। केवल सन्तानका लागि होइन, आफ्नो मानवीय गरिमाका लागि पनि सम्बन्धको पवित्रताको रक्षा आवश्यक छ।

नेपाली समाजले परिवारलाई सधैं मूल्य दिएको छ। यो मूल्य जोगाइराख्न आधुनिक चुनौतीअनुसार सोच, भूमिका र संरचना परिवर्तन गर्नुपर्छ। विवाह भाग्यले बाँधिएको जन्जिर होइन; यो सचेत छनोट, दैनिक अभ्यास र साझा यात्राको नाम हो। यो यात्रा तब मात्र सफल हुन्छ, जब महिला र पुरुष दुवैलाई बराबरीको सम्मान, स्वतन्त्रता र खुशी सुनिश्चित गरिन्छ।