डरको राजनीति : सत्ता परिवर्तनलाई जेलको त्राससँग बाँधिँदै गएको नेपाली लोकतन्त्र

# लक्की चन्द 

नेपालको समकालीन राजनीतिमा देखिन थालेको सबैभन्दा गम्भीर संकट सत्ता, चुनाव वा गठबन्धनको गणितभन्दा धेरै गहिरो छ। यो संकट डर, अविश्वास र पूर्वधारणाले निर्देशित राजनीति हो। पत्रकार दिल निशानी मगरले हालै सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरेको भनाइ यही संकटको एक स्पष्ट अभिव्यक्ति हो, जहाँ सत्ता परिवर्तनलाई नीति परिवर्तन होइन, दमन र जेलको संकेत का रूपमा हेरिएको छ। उनलेे लेखेका छन् : “एमाले र कांग्रेसले चुनाव जिते भने हामीलाई पनि रवि लामिछाने लाई जस्तै जेल हाल्छन् भनेर जेन–जीको नाममा आगो लगाउने खरानी दस्ताका अपराधीहरू बाध्यात्मक रुपमा एक- आपसमा मिलेका छन्। निश्चल बस्नेत पनि घुँडा टेकेर लागेको छ। सबैभन्दा ठूलो पीडा त अझ त्यो सुदन गुरुङलाई छ।”

उक्त भनाइमा परम्परागत दलहरू पुनः सत्तामा आए भने आफूहरूलाई कारबाही र दमनको जोखिम रहेको आशंका व्यक्त गरिएको छ। यो आशंका कुनै एक व्यक्तिको निजी भय मात्र होइन; यसले विभिन्न असन्तुष्ट समूहहरू साझा डरको आधारमा नजिकिँदै गएको अवस्थालाई उजागर गर्छ। विचार, सिद्धान्त वा कार्यक्रमभन्दा आशंकाको एकता बलियो हुँदै जानु लोकतान्त्रिक राजनीतिका लागि गम्भीर चेतावनी हो।

राजनीतिक इतिहासले देखाउँछ, जब नागरिकले राज्यलाई निष्पक्ष संरक्षक भन्दा प्रतिशोधी शक्ति ठान्न थाल्छन्, तब लोकतन्त्रको आत्मा कमजोर हुन्छ। नेपालमा पनि यही मनोविज्ञान विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। चुनाव लोकतन्त्रको उत्सव हुनुपर्ने ठाउँमा, केहीका लागि सम्भावित खतरा जस्तो अनुभूति बन्नु संस्थागत असफलताको संकेत हो।

डिजिटल युगले यो संकटलाई अझ तीव्र बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालमा राजनीति अब तथ्यभन्दा भावना, प्रमाणभन्दा आशंकाले चल्न थालेको छ। दिल निशानी मगरको अभिव्यक्ति यही डिजिटल सार्वजनिक क्षेत्रको उत्पादन हो, जहाँ पत्रकारिता, व्यक्तिगत धारणा र राजनीतिक चेतावनी एउटै फ्रेममा मिसिन्छन्। यसलाई केवल उत्तेजक पोस्ट भनेर खारेज गर्नु समस्याबाट भाग्नुजस्तै हो, किनकि यसभित्र गहिरो सामाजिक असन्तोष र अविश्वास लुकेको छ।

उक्त भनाइमा आएका पात्र र समूहहरू प्रतीकात्मक हुन्। तिनको नामभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको राज्य र नागरिकबीचको भरोसा खिइँदै जानु हो। जब कुनै वर्गले “सत्ता जोसुकैको हातमा गए पनि हामी सुरक्षित हुँदैनौँ” भन्ने निष्कर्ष निकाल्छ, तब कानुनको शासन र समान न्यायको अवधारणा नै प्रश्नको घेरामा पर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवहरूले यस्तो अवस्थाको खतरनाक परिणाम देखाएका छन्। ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिकाका केही राष्ट्र र एसियाली सन्दर्भहरूमा राजनीतिक डरले उग्रता जन्माएको, हिंसालाई औचित्य दिएको र अन्ततः राज्य संरचना कमजोर बनाएको इतिहास छ। नेपाल अनिवार्य रूपमा त्यही बाटोमा जानैपर्छ भन्ने होइन, तर यस्ता संकेतलाई सामान्य ठान्नु भविष्यका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

यो पनि स्वीकार गर्नुपर्छ कि डर सधैं यथार्थबाट मात्र जन्मिँदैन। कहिलेकाहीँ यो अतिरञ्जन, राजनीतिक प्रचार र अफवाहको उपज पनि हुन सक्छ। तर लोकतान्त्रिक राज्यको कर्तव्य के हो भने डर निराधार भए पनि त्यसलाई सम्बोधन गर्ने, नागरिकलाई आश्वस्त पार्ने र संस्थागत भरोसा बलियो बनाउने। मौनता, दमन वा उपहासले यस्तो भावनालाई अझ कटु बनाउँछ।

नेपालको राजनीतिमा “नयाँ” र “पुरानो” शक्तिबीचको टकरावले यो अवस्थालाई थप जटिल बनाएको छ। परम्परागत दलहरूलाई सधैं दमनकारी राज्यशक्तिको प्रतीक बनाउने र असन्तुष्ट समूहलाई स्वतः पीडितको भूमिकामा राख्ने प्रवृत्ति दुवै अतिरञ्जित हुन्। तर जब संवादको ठाउँ आरोपले लिन्छ, तब सामाजिक सञ्जालका अभिव्यक्तिहरू नै राजनीतिक विमर्शको मुख्य आधार बन्न पुग्छन्।

यहाँ मूल प्रश्न समर्थन वा विरोधको होइन। प्रश्न यो हो कि किन यस्तो भनाइ विश्वसनीय लाग्न थालेको छ? किन राज्यका संस्थाहरूले नागरिकलाई यो भरोसा दिन सकेका छैनन् कि सत्ता परिवर्तन भए पनि कानुन सबैका लागि समान हुनेछ?

लोकतन्त्रको मूल्य चुनाव जित्नुमा मात्र होइन, हार्ने पक्षलाई पनि सुरक्षित र सम्मानित महसुस गराउन सक्नुमा निहित हुन्छ। यदि कुनै समूहले चुनावी परिणामलाई व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामाथिको खतरा ठान्छ भने त्यो लोकतन्त्रको गम्भीर असफलता हो, चाहे त्यो डर वास्तविक होस् वा भ्रम।

यसैले अहिलेको आवश्यकता भावनात्मक प्रतिक्रियालाई दबाउने होइन, संस्थागत विश्वास पुनर्निर्माण गर्ने हो। न्याय प्रणालीलाई राजनीतिक प्रभावबाट जोगाउने, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको रक्षा गर्ने र राजनीतिक असहमतिको उत्तर जेल होइन संवादबाट दिने संस्कृतिको विकास नगरी यस्तो डर हट्न सक्दैन।

अन्ततः, दिल निशानी मगरको भनाइ नेपाली राजनीतिमा फैलँदै गएको एउटा असहज सत्यको दर्पण हो। यो दर्पण हेरेर आँखा चिम्लिने कि आत्मसमीक्षा गर्ने, त्यो निर्णय राजनीतिक दल, राज्य संयन्त्र र नागरिक समाज सबैले गर्नुपर्नेछ। लोकतन्त्र संविधानमा लेखिएको व्यवस्था मात्र होइन; यो नागरिकको मनमा बस्ने विश्वास हो। जब त्यो विश्वास डरमा बदलिन्छ, तब जित र हार दुवै अर्थहीन बन्छन्।