अस्थिरताको घडीमा स्थायित्वको दाउ : राजनीति, देशभक्ति र शेरबहादुर देउवाको रणनीतिक नेतृत्व

# प्रेम सागर पाैडेल

नेपाली राजनीतिमा शेरबहादुर देउवा केवल एक व्यक्ति होइनन्, उनी एउटा कालखण्ड, एउटा निरन्तरता र एउटा राजनीतिक धैर्यका प्रतीक हुन्। पछिल्ला दिनहरूमा नेपाली कांग्रेसभित्र नियमित तथा विशेष महाधिवेशन नगरी सभापतिमा नै रहँदै चुनावपछि प्रधानमन्त्री बन्ने उनको रणनीतिलाई लिएर तीव्र आलोचना भइरहेको छ। यसलाई कतिपयले ‘सत्ता मोह’, ‘आन्तरिक लोकतन्त्रको अवहेलना’ वा ‘कुर्सी जोगाउने दाउ’को रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन्। तर गहिरो रूपमा हेर्दा देउवाको कदम केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाबाट प्रेरित छैन; यो नेपालको अस्थिर राजनीतिमा स्थायित्व, सन्तुलन र राष्ट्रिय हितको खोजीसँग जोडिएको रणनीतिक निर्णय पनि हो।

नेपाल आज गम्भीर संक्रमणको चरणमा छ। संविधान कार्यान्वयन, संघीयताको संस्थागत स्थिरता, अर्थतन्त्रको दबाब, भू–राजनीतिक तानातान र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन, यी सबै प्रश्न एकैसाथ उभिएका छन्। यस्तो अवस्थामा नेतृत्वको अनुभव, अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास र घरेलु शक्ति सन्तुलन बुझ्ने क्षमता अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ। देउवा यही विशेषताले फरक देखिन्छन्। उनी आलोचना सहँदै अघि बढ्न सक्ने, सम्झौता गर्न जान्ने र अन्ततः प्रणालीलाई जोगाइराख्ने नेता हुन्। यही कारणले उनलाई नेपाली राजनीतिमा “सिस्टम सेभर”को रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

महाधिवेशन नगरी सभापतिमा बस्ने निर्णयलाई लोकतान्त्रिक मूल्यको उल्लंघन भनेर व्याख्या गर्नु सजिलो छ, तर राजनीति केवल प्रक्रियाको अभ्यास होइन, परिस्थितिको व्यवस्थापन पनि हो। कांग्रेस अहिले केवल एउटा पार्टी होइन; यो राज्य व्यवस्थाको एउटा आधारस्तम्भ हो। कांग्रेसभित्र आकस्मिक नेतृत्व परिवर्तनले पार्टीलाई मात्रै होइन, राष्ट्रिय राजनीतिक सन्तुलनलाई पनि असर पार्न सक्छ। गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माजस्ता ऊर्जाशील नेताहरूको उदय स्वाभाविक र स्वागतयोग्य हो, तर समय र जिम्मेवारीको प्रश्न यहाँ केन्द्रीय छ। चुनावअघि नेतृत्वको तीव्र प्रतिस्पर्धाले पार्टीलाई विभाजनको दिशातर्फ धकेल्न सक्छ, जसको प्रत्यक्ष फाइदा केवल अस्थिरताबाट राजनीति गर्ने शक्तिहरूलाई हुनेछ।

देउवाले महाधिवेशन सार्नुको एउटा प्रमुख कारण यही हो, चुनावअघि पार्टीलाई एकताबद्ध राख्नु। उनले बुझिरहेका छन् कि अहिले कांग्रेसभित्रको आन्तरिक द्वन्द्व बाहिर प्रक्षेपित भयो भने पार्टी चुनावी रूपमा कमजोर हुनेछ, र त्यसको परिणाम देशले भोग्नुपर्नेछ। संसद, सरकार र संविधानको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी बोकेको पार्टी कमजोर हुनु राष्ट्रिय हितका दृष्टिले घातक हुनसक्छ। त्यसैले देउवाको निर्णयलाई केवल व्यक्तिगत स्वार्थको चश्माबाट हेर्नु अपूर्ण विश्लेषण हुनेछ।

चुनावपछि प्रधानमन्त्री बन्ने देउवाको आकांक्षा पनि अस्वाभाविक होइन। लोकतन्त्रमा चुनाव जित्ने र संसदीय प्रक्रियाबाट सरकारको नेतृत्व गर्ने चाहना वैध राजनीतिक उद्देश्य हो। देउवा यसअघि पनि पटक–पटक प्रधानमन्त्री बनेका छन्, तर हरेकपटक अस्थिर गठबन्धन, अविश्वास प्रस्ताव र बाह्य दबाबका बीच। यसपटक उनी तुलनात्मक रूपमा स्थिर जनादेश र व्यवस्थापनयोग्य राजनीतिक समीकरणको खोजीमा छन्। महाधिवेशन गरेर नेतृत्व गुमाएपछि चुनावअघि नै प्रधानमन्त्री बन्ने सम्भावना समाप्त हुने उनको आकलन राजनीतिशास्त्रीय हिसाबले गलत छैन।

देउवाको रणनीतिक चालमा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीसँगको समझदारीलाई पनि नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। नेपालजस्तो बहुदलीय र विभाजित राजनीतिक संरचनामा संवाद र समझदारी नै स्थायित्वको आधार हो। ओली–देउवा समझदारीलाई कतिपयले अवसरवाद भने पनि, यसलाई राष्ट्रिय राजनीतिक सहमतिको अभ्यासका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। संसद पुनःस्थापनादेखि संविधानको रक्षा सम्मका महत्वपूर्ण क्षणहरूमा देउवा सधैं लोकतान्त्रिक मोर्चाको अगुवाइमा देखिएका छन्। ओलीसँगको राजनीतिक सहकार्य पनि अन्ततः सत्ताको होइन, प्रणालीको निरन्तरतासँग जोडिएको छ।

देशभक्तिको प्रश्नमा देउवामाथि बारम्बार शंका गरिन्छ, तर तथ्यहरूले त्यसलाई पुष्टि गर्दैनन्। भारत, चीन र पश्चिमी शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने नेताको रूपमा देउवाले नेपालको परराष्ट्र नीतिमा अनावश्यकता हुन दिएका छैनन्। न त उनले राष्ट्रवादको नाममा उग्रता प्रदर्शन गरे, न त बाह्य दबाबमा घुँडा टेके। यही सन्तुलन नै परिपक्व देशभक्तिको परिचायक हो।

कांग्रेसभित्रको पुस्तान्तरण आवश्यक छ, यसमा विवाद छैन। तर पुस्तान्तरण अराजकताबाट होइन, व्यवस्थापनबाट सफल हुन्छ। देउवाले अहिले नेतृत्व छोडे भने त्यो स्वाभाविक रूपले हस्तान्तरण होइन, दबाबद्वारा भएको परिवर्तन हुनेछ। यसले पार्टीभित्र दीर्घकालीन असन्तुलन निम्त्याउन सक्छ। देउवाले चुनावपछि नेतृत्व हस्तान्तरणको मार्ग खुला राख्दै अहिले पार्टीलाई सुरक्षित किनारमा पुर्‍याउने प्रयास गरिरहेका छन् भन्ने बुझ्न जरुरी छ।

आजको राजनीतिक यथार्थमा देउवाको रणनीति अलोकप्रिय हुनसक्छ, तर त्यो गैर–राष्ट्रिय होइन। भावनात्मक राजनीति होइन, संस्थागत स्थायित्वको राजनीति उनको प्राथमिकता देखिन्छ। देश अहिले प्रयोगशाला बन्न सक्ने अवस्थामा छैन। जोखिमपूर्ण प्रयोगभन्दा अनुभवी हातमा अस्थायी रूपमा जिम्मेवारी राख्नु कहिलेकाहीँ देशभक्तिपूर्ण निर्णय पनि हुन सक्छ।

अन्ततः शेरबहादुर देउवाको महाधिवेशन नगरी सभापतिमा रहँदै चुनावपछि प्रधानमन्त्री बन्ने दाउलाई केवल ‘कुर्सी राजनीति’ भनेर खारेज गर्नु सजिलो छ, तर त्यसले नेपाली राजनीतिमा स्थायित्व, निरन्तरता र राष्ट्रिय सन्तुलनका पक्षलाई बेवास्ता गर्छ। देउवा आज आदर्शवादी नेता होइनन्, तर संकट व्यवस्थापक नेता हुन्। र इतिहासले देखाएको छ भने नेपालजस्तो संक्रमणकालीन लोकतन्त्रमा कहिलेकाहीँ आदर्शभन्दा व्यवस्थापन बढी देशभक्तिपूर्ण हुन्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।