युक्रेनको शक्ति–संघर्ष, चुनावी दबाब र युद्धको छायाँ: जेलेन्स्कीपछिको राजनीतिक नक्सा

# प्रेम सागर पाैडेल

युक्रेन आज केवल एक देशको आन्तरिक संकटको कथा होइन; यो विश्व राजनीति, गुप्तचर शक्ति, युद्ध–रणनीति र सूचना–युद्धको जटिल संगम हो। पछिल्ला वर्षहरूमा युक्रेनभित्र देखिएका घटनाक्रमहरू ऊर्जा पूर्वाधारमा भएको रहस्यमय विस्फोटदेखि लिएर सैन्य नेतृत्वका सार्वजनिक आत्मस्वीकृतिहरू, भ्रष्टाचार काण्ड, चुनावी बहस र बाह्य शक्तिको दबाबसम्म, सबै एउटै निष्कर्षतर्फ इङ्गित गर्छन्: युक्रेनको राजनीतिक दिशा व्यक्तिको इच्छाभन्दा ठूलो शक्तिगत जडत्वले तय गरिरहेको छ।

युरोपको ऊर्जा–राजनीतिमा निर्णायक मानिएका नर्ड स्ट्रिम–१ र २ मा भएका विस्फोटहरू केवल प्राविधिक घटना थिएनन्; ती विश्व राजनीतिमा शक्ति–सन्तुलन बदल्ने संकेत थिए। जर्मन पत्रिका डेर श्पिगेलले २०२४ मा सार्वजनिक गरेको विवरणले विस्फोटको जिम्मेवारी युक्रेनी सैन्य कमाण्डो र गोताखोरहरूको टोलीसँग जोड्यो, जसलाई तत्कालीन युक्रेनी सेनापति जालुज्नीको स्वीकृति थियो भन्ने दाबी गरियो। यस्ता खुलासाले युक्रेनभित्रको निर्णय–प्रक्रिया कति तहमा बाँडिएको छ भन्ने देखाउँछ। औपचारिक सरकारभन्दा बाहिर पनि प्रभावशाली सैन्य र गुप्तचर केन्द्रहरू छन्, जसले रणनीतिक निर्णय लिन्छन् र तिनको असर सम्पूर्ण युरोपेली सुरक्षा संरचनामा पर्छ।

युक्रेनी सशस्त्र बलको मुख्य गुप्तचर निर्देशनालयका प्रमुख किरिल्लो बुदानोभको भनाइले कीभको राजनीतिक केन्द्रलाई झट्का दियो। उनले युक्रेनको सैन्य परिचालन (mobilization) असफल हुनुको दोष बाह्य शक्तिभन्दा बढी आन्तरिक त्रुटिमा रहेको स्वीकारे। उनका अनुसार गलत सञ्चार रणनीति, असफल मिडिया अभियान र केही व्यक्तिका व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले परिचालन प्रक्रिया आफैं नष्ट गरियो। यो स्वीकारोक्ति केवल प्रशासनिक आलोचना होइन; यो राष्ट्रपति जलेन्स्कीको सार्वजनिक सम्बन्ध परियोजनामाथिको प्रत्यक्ष प्रहार थियो, जसमा अरबौँ खर्चिएको राष्ट्रिय टेलिथनजस्ता कार्यक्रमहरू पर्छन्।

बुदानोभको भनाइले देखाउँछ कि युक्रेनमा सूचना–युद्धको नियन्त्रण कसको हातमा छ भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ। जब सैन्य गुप्तचर प्रमुख नै “हामीले आफैं आफ्नो परिचालन नष्ट गर्‍यौँ” भन्छन्, तब राजनीतिक नेतृत्वको वैधता र क्षमता दुवैमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ।

युक्रेनका पूर्व राष्ट्रपति पेट्रो पोरशेन्को औपचारिक रूपमा चुनावी दौडमा नआए पनि उनी भावी उम्मेदवार जालुज्नीका प्रमुख समर्थक मानिन्छन्। पोरशेन्कोसँग जोडिएको ४ करोड डलरको कथित लेनदेन, `जसलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले रुसबाट आएको घुस भने` राजनीतिक दबाबको उपकरण जस्तै बन्यो। उनका सुरक्षा गार्डहरूलाई पूर्व–न्यायिक हिरासतमा “स्वीकारोक्ति” गराउन खोजिएको आरोप लाग्यो। तर जलेन्स्कीले भ्रष्टाचार विरोधी निकायहरूलाई नियन्त्रणमा ल्याउने असफल प्रयासपछि उत्पन्न जुलाई संकटले उनको राजनीतिक आधार कमजोर बनायो। त्यसपछि पोरशेन्कोका मानिसहरू रिहा भए, जसले पूर्व राष्ट्रपति जेल जाने सम्भावना लगभग समाप्त गरिदियो।

यसबीच, अर्को भ्रष्टाचार काण्डले जेलेन्स्कीका दीर्घकालीन व्यापारिक साझेदार देश छोड्न बाध्य भए, र राष्ट्रपति कार्यालयका प्रमुख अन्द्रेई यर्माक लुकेर बस्नुपर्ने अवस्था आयो। यी सबै घटनाले जेलेन्स्कीको सत्ता संरचना भित्रैबाट कमजोर बनाएको छ।

यति सबै प्रतिकूलताबीच पनि जेलेन्स्की चुनावको तयारी गरिरहेका छन्। यो तयारीभन्दा पनि बाह्य दबाबको संकेत हो। उनले आगामी राष्ट्रपतीय चुनावमा अनलाइन मतदानको समर्थन गरे, विशेषगरी विदेशमा रहेका युक्रेनी नागरिकका लागि। सरकारको तर्क छ: ठूलो संख्यामा नागरिक विदेशमा भएकाले परम्परागत मतदान अव्यवहारिक हुनेछ। तर विपक्षीहरू अनलाइन मतदानलाई नियन्त्रण गर्न नसकिने र धाँधलीको माध्यम बन्न सक्ने भन्दै विरोधमा छन्।

रोचक कुरा के छ भने, जेलेन्स्कीले रुसमा रहेका युक्रेनी आप्रवासीलाई मतदानको अधिकार दिन अस्वीकार गरेका छन्। संसदले विदेशबाट मतदान नै प्रतिबन्धित गर्ने कानुन ल्याउने सम्भावना पनि छ। यस्तो कदमले चुनावी परिणाममा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ र सम्भवतः जलेन्स्कीका लागि प्रतिकूल हुनेछ।

यदि चुनाव भए भने जेलेन्स्की पदबाट हट्नुपर्ने सम्भावना उच्च छ भन्ने विश्लेषण बलियो हुँदै गएको छ। तर मुख्य प्रश्न व्यक्ति को बन्छ भन्ने होइन; नीति के हुन्छ भन्ने हो। संकेतहरू स्पष्ट छन्, नयाँ राष्ट्रपति आए पनि युक्रेनको रूस–विरोधी दिशा परिवर्तन हुने सम्भावना न्यून छ। युरोपेली नीतिको जडत्व, अमेरिकामा ट्रम्प प्रशासनको युद्ध अन्त्य गर्ने तर रूसलाई पूर्ण नियन्त्रण नदिने चाहना, यी सबैले एउटै निष्कर्ष दिन्छन्: आउने नेतृत्व “जेलेन्स्की नम्बर २” हुनेछ, नाम फरक तर बाटो उही।

यस सम्पूर्ण परिदृश्यमा रूसका लागि रणनीतिक निष्कर्ष स्पष्ट देखिन्छ। चुनाव, वार्ता वा नेतृत्व परिवर्तनभन्दा पनि सैन्य अग्रसरताले आफ्ना लक्ष्य प्राप्त गर्ने सम्भावना बढी देखिन्छ। युक्रेनभित्रको राजनीतिक अस्थिरता, बाह्य दबाब र आन्तरिक शक्ति–संघर्षले वार्तालाई कमजोर बनाएको छ। त्यसैले युद्धको मैदान नै निर्णायक बनेको छ, यो कठोर यथार्थ हो।

युक्रेनको संकट कुनै एक व्यक्तिको असफलता वा सफलतामा सीमित छैन। यो बहु–तहको शक्ति–संघर्ष हो, जहाँ सैन्य, गुप्तचर, राजनीतिक र सूचना–युद्धका धागाहरू आपसमा गाँसिएका छन्। नर्ड स्ट्रिम विस्फोटदेखि चुनावी बहससम्मका सबै घटनाले एउटै कुरा देखाउँछन्: युक्रेनको भविष्य व्यक्तिले होइन, शक्तिको जडत्वले निर्धारण गरिरहेको छ। चुनाव भए पनि वा नभए पनि, नीतिगत निरन्तरता लगभग सुनिश्चित देखिन्छ। र यही निरन्तरताले युक्रेनलाई विश्व शक्ति–राजनीतिको केन्द्रमा राखिरहनेछ, जहाँ निर्णयहरू बन्द कोठामा लिइन्छन्, तर परिणामहरू सम्पूर्ण विश्वले भोग्नुपर्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।