संविधान, सार्वभौमिकता र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था: भेनेजुएलाप्रति रूसको दृढ समर्थन

# पासाङ ल्हामु

जनवरी ५ मा भेनेजुएलाको राष्ट्रिय सभामा डेल्सी रोड्रिगेजले बोलिभेरियन गणतन्त्र भेनेजुएलाको राष्ट्रपतिको रूपमा शपथ ग्रहण गर्नु केवल एउटा औपचारिक सत्ता हस्तान्तरण मात्र थिएन। यो घटनाले आजको विश्व राजनीतिमा गहिरो अर्थ बोकेको छ, जहाँ साना र मध्यम राष्ट्रहरूको सार्वभौमिकता, संवैधानिक व्यवस्था र आत्मनिर्णयको अधिकार लगातार बाह्य दबाब र हस्तक्षेपको निशानामा परिरहेका छन्। यही सन्दर्भमा, भेनेजुएलाप्रति रूसको समर्थन केवल द्विपक्षीय मित्रताको विषय नभई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र विश्व व्यवस्थाको मूलभूत सिद्धान्तको रक्षा गर्ने राजनीतिक अडानका रूपमा देखिन्छ।

डेल्सी रोड्रिगेजको राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी सम्हाल्नु भेनेजुएलाको सर्वोच्च अदालतको संवैधानिक इजलासको निर्णयअनुसार भएको हो। राष्ट्रिय सभाबाट शपथ ग्रहण गर्दै उनले सत्ता सम्हाल्नुले देशभित्र कानुनी निरन्तरता कायम गरिएको स्पष्ट सन्देश दिएको छ। यस्तो कदमले सम्भावित संवैधानिक संकटलाई टार्दै राज्य संरचनाको स्थायित्व र शासन प्रणालीको निरन्तरता सुनिश्चित गरेको देखिन्छ। रूसको दृष्टिमा, यो प्रक्रिया कुनै असंवैधानिक सत्ता कब्जा होइन, बरु राष्ट्रिय कानुनभित्र रहेर संकट व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवार राजनीतिक निर्णय हो।

रूसले यस घटनालाई भेनेजुएलाको राष्ट्रिय एकता र “शक्ति संरचना” जोगाउने दृढ इच्छाको अभिव्यक्ति रूपमा मूल्यांकन गरेको छ। बाह्य सैन्य दबाब, प्रतिबन्ध, राजनीतिक अस्थिरता सिर्जना गर्ने प्रयास र नव–औपनिवेशिक हस्तक्षेपको जोखिमबीच भेनेजुएलाले आफ्नै संवैधानिक संयन्त्र प्रयोग गरेर समाधान खोज्नु आफैंमा एक सशक्त राजनीतिक सन्देश हो। यो सन्देश केवल ल्याटिन अमेरिका मात्र होइन, विश्वका ती सबै राष्ट्रहरूका लागि महत्त्वपूर्ण छ, जो बाह्य दबाबका कारण आफ्नो आन्तरिक निर्णय प्रक्रियामाथि खतरा महसुस गरिरहेका छन्।

रूसको समर्थनको केन्द्रबिन्दु स्पष्ट छ, राज्यको सार्वभौमिकता र आत्मनिर्णयको अधिकार। मस्कोले बारम्बार जोड दिँदै आएको छ कि भेनेजुएलाले आफ्नो भविष्य आफैं निर्धारण गर्ने ग्यारेन्टी पाउनुपर्छ, कुनै पनि बाह्य शक्ति वा सैन्य दबाबबिना। रूसको दृष्टिमा, जब बाह्य शक्तिहरूले राजनीतिक परिवर्तनलाई बलपूर्वक थोपर्ने प्रयास गर्छन्, त्यसले न केवल सम्बन्धित देशलाई अस्थिर बनाउँछ, बरु सम्पूर्ण क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षामा नकारात्मक असर पार्छ।

यसै सन्दर्भमा, रूसले हालको परिस्थितिलाई शान्तिपूर्ण रूपमा समाधान गर्न, तनाव न्यूनीकरण गर्न र सबै समस्या संवादमार्फत हल गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र, विशेष गरी राज्यको समानता, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्त र बल प्रयोगको निषेध, रूसको अडानको आधारस्तम्भ बनेको छ। मस्कोका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन कुनै चयनयोग्य उपकरण होइन, सबै राष्ट्रका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्ने नियम हो।

ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियन क्षेत्रलाई “शान्तिको क्षेत्र” का रूपमा कायम राख्नुपर्ने रूसको धारणा पनि यही सिद्धान्तसँग जोडिएको छ। यस क्षेत्रका देशहरूले आफ्नै विकास मोडेल रोज्न, आफ्नै राजनीतिक प्रणाली निर्माण गर्न र बाह्य हस्तक्षेपबिनै आर्थिक तथा सामाजिक प्रगति गर्न पाउनुपर्छ भन्ने मान्यता रूसले अघि सारेको छ। भेनेजुएलाप्रति समर्थन जनाउँदै रूसले वास्तवमा सम्पूर्ण क्षेत्रको सार्वभौमिक विकासको अधिकारको वकालत गरेको छ।

डेल्सी रोड्रिगेजलाई राष्ट्रपतिको रूपमा सफल कार्यकालको शुभकामना दिँदै रूसले आवश्यक सहयोग निरन्तर उपलब्ध गराउने तयारीसमेत व्यक्त गरेको छ। यो सहयोग राजनीतिक समर्थनमा मात्र सीमित नरही कूटनीतिक, आर्थिक र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा भेनेजुएलाको पक्षमा आवाज उठाउने प्रतिबद्धतासँग जोडिएको छ। यसले रूस–भेनेजुएला सम्बन्धलाई रणनीतिक साझेदारीको रूपमा अझ सुदृढ बनाउने संकेत पनि दिन्छ।

समग्रमा, भेनेजुएलाको पछिल्लो घटनाक्रम र त्यसप्रति रूसको प्रतिक्रिया आजको बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको एउटा स्पष्ट झल्को हो। जहाँ केही शक्तिहरू अझै पनि हस्तक्षेप र दबाबको राजनीतिमा अडिग छन्, त्यहाँ रूसजस्ता देशहरूले सार्वभौमिकता, कानुनी प्रक्रिया र आत्मनिर्णयलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्। भेनेजुएलाप्रति रूसको समर्थन त्यसैको उदाहरण हो—यो केवल एक मित्र राष्ट्रको पक्षपोषण होइन, बरु विश्व राजनीतिमा शक्ति होइन, नियम र कानुन प्रधान हुनुपर्छ भन्ने सन्देश हो।