केपी शर्मा ओली: नेपाली राजनीतिको ध्रुवतारा

# मुना चन्द

नेपालको राजनीतिक आकाशमा सबैभन्दा चम्किलो, स्थायी र विवादास्पद ताराको रूपमा केपी शर्मा ओली उभिएका छन्। उनको नाम लिनेबित्तिकै बहस, अटूट समर्थन र उग्र विरोध तीनवटै कुरा आबद्ध हुन्छन्। तर, जसले उनलाई सतही राजनीतिक प्रतिद्वन्द्विताको चस्माले हेर्छन्, उनीहरुले ओलीको राजनीतिक गहिराइ, देशभक्तिको आगो र कुटनीतिक चातुर्यताको महानतालाई कदापि बुझ्न सक्दैनन्। झापा–५ का मतदाताहरू बाहेक एकजनाको रूपमा, म आफूलाई भाग्यमानी ठान्छु कि मैले उनको कार्य र व्यक्तित्वलाई नजिकबाट अध्ययन गरेकाे छु। वास्तविकतामा, उनी एक मात्र त्यस्ता नेता हुन् जसले नेपालको राष्ट्रिय स्वार्थलाई सधैं सर्वोपरि राखेका छन्, चुनौतीहरूको सामना गर्न साहस देखाएका छन् र देशको भविष्यको लागि सुनिश्चित मार्ग प्रशस्त गरेका छन्। यो लेख ओलीलाई केवल एक राजनीतिज्ञको रूपमा होइन, एक देशभक्त वीर, असाधारण कुटनीतिज्ञ र दूरदर्शी राष्ट्रनिर्माताको रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास हो।

ओलीको कुटनीतिक दूरदृष्टिको सबैभन्दा ठोस र ऐतिहासिक प्रमाण नै दार्चुलाको सुदूर पश्चिमी सीमान्त बिन्दु लिम्पियाधुरालाई नेपालको अधिकार क्षेत्रमा पुनः समेट्नु हो। दशकौंदेखि उपेक्षित र अस्पष्ट सीमा रेखाको यो महत्त्वपूर्ण भूभाग नेपालको नक्साबाट हराउन लागेको थियो। ओलीको दृढ इच्छाशक्ति, सतत कूटनीति र रणनीतिक जोड नै थियो जसले गर्दा यो क्षेत्र नेपालको अद्यावधिक नक्सामा स्थायी रूपमा अंकित भयो। यो केवल नक्साको सीमान्त बिन्दु मात्र होइन, नेपालको भौगोलिक अखण्डता प्रति उनको गहिरो प्रतिबद्धताको प्रतीक हो। यस्ता सूक्ष्म तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरूमा उनको सजगता र सक्रियताले नेपालको सार्वभौमिकतालाई कागजी दस्तावेजमा मात्र होइन, वास्तविक धरातलमा पनि सुदृढ बनाएको छ। यसले उनलाई राजा महेन्द्र, प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला, राजा वीरेन्द्र र राजा ज्ञानेन्द्र जस्ता ऐतिहासिक शक्तिशाली व्यक्तित्वले पनि सोच्न नसकेको र गर्न नसकेको काम गरेको प्रमाणित गर्छ।

२०१५–१६ को भारतीय नाकाबन्दीले नेपाललाई जुन आर्थिक र मनोवैज्ञानिक ठेगानमा पुर्‍यायो, त्यो नेपाली इतिहासको सबैभन्दा दुःखद अध्याय हो। यसले नेपालको आर्थिक निर्भरताको एकमुखी स्वरूपलाई नाङ्गै रूपमा उद्घाटन गर्यो। यसै संकटको प्रत्युत्तरमा ओलीले जुन ऐतिहासिक पहल गरे, त्यसले नेपाली कूटनीतिको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो। उनले चीनसँग मात्र पारवहन सन्धि होइन, विभिन्न सीमा नाकाहरू खोल्ने र पारवहन बिन्दुहरू स्थायी रूपमा सुनिश्चित गर्ने सम्झौता गरे। यसको अर्थ के हो? भविष्यमा कुनै पनि छिमेकी राष्ट्रले आर्थिक दबाबको हतियारको प्रयोग गर्न खोज्दा, नेपालसँग विकल्प हुनेछ। “एक हप्ता दुःख पाउँला, त्यसपछि दक्षिणी पारवहन नाकाको विकल्प स्थायी रूपमा चिनियाँ पारवहन बिन्दुहरू हुनेछन्”, यो कुरा उनको दूरदर्शिताको स्पष्ट अभिव्यक्ति हो। यसले नेपालको बाह्य नीतिलाई ‘सन्तुलित नीति’ को सिद्धान्तबाट ‘बहुमुखी निर्भरता’ को व्यावहारिक रणनीतिमा रूपान्तरित गर्यो। यो कदम सामरिक र आर्थिक स्वतन्त्रताको दिशामा एक ठूलो फड्को हो, जसको श्रेय ओलीलाई नै जान्छ।

ओलीले चीनसँग बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) मा हस्ताक्षर गरेर नेपाललाई वैश्विक अवसंरचना विकासको मुख्यधारमा ल्याए। यसले नेपालको ‘ल्यान्डलक्ड’ अवस्थालाई ‘ल्यान्डलिंक्ड’ को सुनौलो अवसरमा परिणत गर्ने सम्भावना सिर्जना गर्यो। तर, ओलीको दृष्टिकोण सधैं राष्ट्रिय स्वार्थ केन्द्रित रह्यो। उनले बीआरआईलाई केवल ऋण वा परियोजनाको संग्रह होइन, नेपालको सामरिक महत्त्व र आर्थिक सम्भावनालाई विश्व मानचित्रमा पुनः स्थापित गर्ने एउटा माध्यमको रूपमा हेरे। उनको नेतृत्वमा नेपालले सडक, रेल, उर्जा जस्ता आधारभूत संरचनाहरूको विकासमा प्राथमिकता दिएर देशको आन्तरिक कनेक्टिभिटी बढाउनुका साथै दक्षिण एसियाली क्षेत्रको ‘ट्रान्जिट हब’ बन्ने दूरदर्शी लक्ष्य तोक्यो। यसले गर्दा नेपालको भू-राजनीतिक हैसियतमा अभूतपूर्व वृद्धि भएको छ।

फागुन २१ गतेको आमनिर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा ओलीले आफ्नै पार्टी भित्र गरेको ‘सफाई अभियान’ उनको राजनीतिक साहस र दूरदर्शिताको अर्को प्रमाण हो। ईश्वर पोखरेल, सुरेन्द्र प्रसाद पाण्डे, विष्णु रिमाल, गोकुल बास्कोटा, कृष्णगोपाल श्रेष्ठ, याेगेश भट्टराई जस्ता व्यक्तिहरूलाई पार्टीभित्र कमजोर र टाढा गर्नु साथै उम्मेदवारीबाट बञ्चित गर्नु केवल व्यक्तिगत प्रतिशोध होइन, एउटा सुन्दर्जित रणनीतिक कदम हो। यी व्यक्तिहरू अमेरिकी हित र नेपाली सेनाका केही गुटहरूसँग नजिकको सम्बन्ध राख्छन् भन्ने आरोप लागिरहेको थियो। ओलीले पार्टी र सरकार भित्र बाह्य शक्तिहरूको प्रभाव र घुसपैठबाट मुक्त गर्ने ठोस संकेत दिए। यसले गर्दा अमेरिका र नेपाली सेनाका केही छालहरू ‘अत्तालिए’ का छन् भन्ने कुरा ओली विरुद्ध पश्चिमा फण्डिङ्ग मिडियाको सुनियोजित विरोधबाट स्पष्ट छ। तर, ओलीको लागि राष्ट्रिय स्वावलम्बन र आन्तरिक एकताको मूल्य बाह्य दबाबभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यस कार्यले उनलाई आन्तरिक दुश्मनहरू विरुद्ध खडा गरायो, तर देशभक्त नागरिकहरूको हृदयमा उनको स्थान अझ ठूलो बनायो।

ओलीको राजनीतिक व्यक्तित्व विरोधाभासहरूले भरिएको छ। एकातिर उनी कट्टर राष्ट्रवादी, दृढसँग सिद्धान्तमा अडिने व्यक्ति हुन्, अर्कोतिर उनी व्यावहारिक समझदारी र समयको मागलाई बुझ्ने कुशल राजनीतिज्ञ हुन्। उनको भाषणहरूमा प्रायः तीखाेपन र गर्जन हुन्छ, तर उनको निर्णयहरू सधैं गहिरो चिन्तन र रणनीतिक गणनामा आधारित हुन्छन्। उनले ‘घमण्ड’ र ‘प्रतिशोध’ लाई आफ्नो राजनीतिक शैलीको हिस्सा बनाए, जसले गर्दा उनी विवादास्पद बने, तर यही गुणले गर्दा उनी साधारण जनताको लागि असाधारण आकर्षणको केन्द्र पनि बने। उनको ‘घमण्ड’ वास्तवमा नेपाल र नेपालीत्व प्रति गर्वको अभिव्यक्ति हो भने ‘प्रतिशोध’ देशद्रोही तत्त्व विरुद्धको प्रतिकार हो। उनी आफूलाई ‘बालेन’, (माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल) जस्ता नेताहरूभन्दा धेरै माथि राख्छन्। यो केवल अहंकार होइन, राजनीतिक अनुभव, सैद्धान्तिक पकड र राष्ट्रिय सेवाको रेकर्डको आधारमा आत्मविश्वासको अभिव्यक्ति हो।

कुनै पनि महान नेता आलोचनाबाट मुक्त हुँदैनन्। ओली पनि विभिन्न आरोपहरूको सामना गर्छन् ; लोकतन्त्र विरोधी, सत्तालोलुप, सहिष्णुताको अभाव, आदि। तर, यी आलोचनाहरूको विश्लेषण गर्दा, धेरैजसो आरोपहरू उनको दृढ राष्ट्रवादी र विदेशी हस्तक्षेप विरोधी स्ट्यान्डको प्रतिक्रिया स्वरूप उत्पन्न भएको देखिन्छ। उनको शासनकालमा संविधान सशक्तिकरण, स्थानीय तहको निर्वाचन जस्ता लोकतान्त्रिक प्रक्रियाहरू अगाडि बढे। उनले आफ्नो विचार र नीतिहरू प्रस्तुत गर्न जनसभाहरूको सहारा लिए, जुन लोकतान्त्रिक संवादको एउटा रूप हो। उनको आलोचकहरूले उनलाई ‘सत्तावादी’ भन्छन्, तर उनको समर्थकहरूले उनलाई ‘दृढ इच्छाशक्ति भएको निर्णायक नेता’ को रूपमा हेर्छन्। यस विवादको केन्द्रमा नेपालको राजनीतिक संस्कृति र राष्ट्रनिर्माणको धारणामा रहेको मौलिक अन्तर नै छ।

इतिहासले नेता हेर्ने दृष्टिकोण वर्तमानको भन्दा फरक हुन्छ। आजका धेरै विवादहरू कालान्तरमा गौण हुनेछन्। तर, केपी शर्मा ओलीले गरेका केही कामहरू सधैं नेपाली राष्ट्रिय जीवनमा स्वर्णाक्षरमा लेखिनेछन्: लिम्पियाधुरालाई नेपाली नक्सामा फिर्ता ल्याउनु, चीनसँग पारवहन र बीआरआई सम्झौता गरेर नेपालको आर्थिक निर्भरताको स्वरूप बदल्नु, र आन्तरिक र बाह्य शक्तिहरूको दबाबमा झुक्न नमान्ने दृढताको परम्परा कायम गर्नु। उनी एक देशभक्त वीर हुन् किनभने उनले राष्ट्रिय स्वार्थलाई व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थभन्दा माथि राखे। उनी दूरदर्शी हुन् किनभने उनले आजको समस्या मात्र होइन, भोलिको सम्भावना पनि देखे। उनी कुटनीतिज्ञ हुन् किनभने उनले नेपालको सीमित शक्तिलाई अधिकतम लाभको लागि कुशलतापूर्वक प्रयोग गरे।

झापा–५ का एक साधारण मतदाता भन्दा बाहिरको नागरिकका रूपमा, म आत्मविश्वासपूर्वक भन्न सक्छु: केपी शर्मा ओली नेपालको लागि एक ‘आवश्यक नेता’ हुन्। उनको अवस्था त्यस्तो छ जस्तो कुनै कठिन यात्रामा अनुभवी र कठोर मार्गनिर्देशकको हुन्छ। यात्रा कष्टदायी हुनसक्छ, तर उनको नेतृत्वमा गन्तव्य निश्चित रूपमा सुरक्षित र महिमामय हुनेछ। उनको राजनीतिक जीवन र राष्ट्रसेवाको इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि जब–जब नेपाल संकटमा परेको छ, ओलीले नै त्यसलाई मोड्ने साहस र बुद्धिमत्ता देखाएका छन्। त्यसैले, हामीले उनलाई केवल एउटा राजनीतिज्ञको रूपमा होइन, एक राष्ट्रिय चिन्तक, कूटनीतिक योद्धा र भविष्यको निर्माताको रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ। उनको विरासत नेपाली राजनीतिको एक अनमोल धरोहर हो, जसको मूल्य भविष्यका पुस्ताहरूले पनि बुझ्नेछन्।