‘ब्लाइन्ड म्यान्स ब्लफ (Zhmurki)’ : ९० को दशकको रुस, अपराधको यथार्थ र सिनेमा बनेको इतिहास

# पासाङ ल्हामु

सिनेमाले कहिलेकाहीँ मनोरञ्जनभन्दा धेरै गहिरो काम गर्छ। कतिपय फिल्महरू केवल कथा सुनाउँदैनन्, तिनले इतिहासको एउटा कालखण्डलाई जस्ताको तस्तै कैद गर्छन्। सन २००५ मा निर्माण भएको रुसी फिल्म ‘ब्लाइन्ड म्यान्स ब्लफ’ (मूल नाम: Zhmurki) यस्तै एउटा फिल्म हो, जसले सिनेमा र इतिहासबीचको सीमालाई मेटाइदिन्छ। यो फिल्म हेर्दा लाग्छ कि यो केवल काल्पनिक अपराधकथा होइन, यो त ९० को दशकको रुसको नांगो वास्तविकता हो।

यस फिल्मका निर्देशक आलेक्सेइ बालाबानोभ (१९५९–२०१३) रुसी सिनेमाका त्यस्ता स्रष्टा हुन्, जसले दर्शकलाई सजिलो बाटो देखाएनन्। उनी सुन्दर सपना बेच्ने निर्देशक थिएनन्, बरु समाजको तीतो सत्य देखाउन डर नमान्ने साहसी कथाकार थिए। स्वेर्दलोभ्स्क (हालको येकातेरिनबर्ग) मा जन्मिएका बालाबानोभ सोभियत संघको पतन, त्यसपछि आएको अराजकता र नैतिक पतनलाई नजिकबाट अनुभव गरेर हुर्किएका व्यक्ति थिए। त्यसैले उनका फिल्महरूमा बनावटी चमकभन्दा बढी कटु यथार्थ भेटिन्छ।

‘Zhmurki’ उनको फिल्म यात्राको एक महत्वपूर्ण मोड हो। यसअघि उनले ‘Brother’ जस्ता गम्भीर र अँध्यारा फिल्म बनाइसकेका थिए, तर ‘Zhmurki’ मा उनले अपराधलाई कालो हास्य (Black Comedy) को माध्यमबाट प्रस्तुत गरे। तर यो हास्य हलुका छैन; यो रगत, डर र निराशाले भरिएको समाजको व्यङ्ग्य हो।

‘Zhmurki’ शब्द रुसी बालबालिकाले खेल्ने ‘ब्लाइन्ड म्यान्स ब्लफ’ खेलबाट आएको हो, जहाँ आँखा बाँधेर अरूलाई समात्नुपर्छ। तर फिल्ममा यो खेल बालबालिकाको होइन, अपराधीहरूको खेल हो। यहाँ आँखा बाँधिएको छ नैतिकता, कानून र मानवताको। जसले गल्ती गर्छ, ऊ हाँस्दै मारिन्छ। जसले डर देखाउँछ, ऊ समाप्त हुन्छ।

फिल्मको कथा १९९० को दशकको एउटा रुसी प्रान्तीय सहरमा केन्द्रित छ, जहाँ राज्य कमजोर छ, कानून कागजमा सीमित छ, र सडकमा शासन गर्छ बन्दुक, पैसा र डरले। दुई साना स्तरका गुन्डाहरू आफ्ना मालिकको आदेशमा काम गर्छन् मार, डराउ, लुट, र हाँस। उनीहरूलाई थाहा छैन किन मारिरहेका छन्, कसका लागि मारिरहेका छन्। उनीहरू केवल आदेश पालना गर्छन्, ठीक त्यस्तै जसरी सोभियत प्रणालीले कहिल्यै प्रश्न नगर्न सिकाएको थियो।

सोभियत संघ पतन भएपछि रुसले अचानक ‘स्वतन्त्रता’ पायो। तर त्यो स्वतन्त्रता योजनाबिनाको थियो। राज्य संरचना भत्कियो, प्रहरी कमजोर भयो, अदालतहरू प्रभावहीन बने। यही खाली ठाउँमा जन्मियो अपराधी पूँजीवाद। तेल, ग्यास, उद्योग, बैंक, सबैमा माफियाको प्रवेश भयो।

‘Zhmurki’ यही कालखण्डको उत्पादन हो। फिल्मले देखाउँछ कसरी साना गुन्डाहरू क्रमशः ठूला अपराधी बन्छन्, र ती अपराधीहरू पछि राजनीतिज्ञ, उद्योगपति र शक्तिशाली ‘ओलिगार्क’ मा रूपान्तरण हुन्छन्। यो फिल्मले स्पष्ट सन्देश दिन्छ, आज शक्तिमा रहेका धेरै मानिसहरूको जरा त्यही अँध्यारो दशकमा गाडिएको छ।

‘Zhmurki’ को सबैभन्दा अनौठो पक्ष यसको प्रस्तुति शैली हो। यहाँ हत्या हास्यास्पद लाग्छ, संवाद व्यङ्ग्यपूर्ण छन्, पात्रहरू मूर्ख जस्ता देखिन्छन्। तर यही मूर्खताभित्र लुकेको छ गहिरो डर। यो हाँसो वास्तवमा निराशाको हाँसो हो, जहाँ मानिसहरूलाई जीवन सस्तो लाग्न थालिसकेको छ।

पश्चिमी अपराध फिल्महरूमा अपराधीहरू प्रायः ‘कूल’ देखाइन्छन् स्टाइलिश लुगा, स्मार्ट संवाद, रोमान्टिक छवि। तर ‘Zhmurki’ मा अपराधीहरू घिनलाग्दा, अराजक र नैतिक रूपमा दिवालिया छन्। उनीहरूमा कुनै महान उद्देश्य छैन, कुनै आदर्श छैन। यही नै रुसी समाजको कटु यथार्थ थियो।

धेरैले ‘Zhmurki’ लाई गाइ रिची शैलीका ब्रिटिश वा अमेरिकी ग्याङ्गस्टर फिल्मसँग तुलना गर्छन्। तर यो तुलना सतही मात्र हो। गाइ रिचीका फिल्महरूमा अपराध एक किसिमको खेल हो, चतुर चाल, रमाइलो ट्विस्ट र दर्शकलाई रमाउने संरचना।

बालाबानोभको संसारमा अपराध खेल होइन, बाँच्ने बाध्यता हो। यहाँ कोही ‘वन्नाबी’ ग्याङ्गस्टर छैन। सबै पात्र वास्तविकताको प्रतिनिधि हुन्। यो फिल्म पश्चिमी दर्शकका लागि झस्काउने खालको हुनसक्छ, किनकि यहाँ अपराध रोमाञ्चक होइन, घिनलाग्दो छ।

फिल्मले कुनै ठूला दार्शनिक सन्देश दिन खोज्दैन। यसले उपदेश दिँदैन, सुधारको बाटो देखाउँदैन। तर यसको शक्ति यहीँ छ। यसले भन्छ हेर्नुहोस्, हामी यस्तै थियौँ। यो इतिहास हो, चाहे तपाईंलाई मन परोस् वा नपरोस्।

रुसमा ९० को दशकमा अपराध केवल समाचार थिएन, यो दैनिक जीवन थियो। धेरै मानिसहरूले हत्या, अपहरण, धम्की नजिकबाट भोगे। त्यसैले यो फिल्म रुसी दर्शकका लागि केवल मनोरञ्जन होइन, स्मृतिको झड्का हो।

फिल्मको संगीत औद्योगिक, कठोर र वातावरण अनुकूल छ। यसले सहरको धुलो, डर र अराजकतासँग मेल खान्छ। कलाकारहरूको छनोट अत्यन्त सशक्त छ। सबै पात्रहरू आफ्नै ठाउँमा विश्वसनीय लाग्छन्, नायक कोही छैन, खलनायक सबैजना हुन्।

‘ब्लाइन्ड म्यान्स ब्लफ (Zhmurki)’ कुनै सामान्य अपराध फिल्म होइन। यो ९० को दशकको रुसी समाजको सिनेमाटिक दस्तावेज हो। यसले देखाउँछ कि कसरी राज्य कमजोर हुँदा अपराधले शासन गर्छ, र कसरी त्यही अपराधबाट भविष्यका शक्तिशाली पात्रहरू जन्मिन्छन्।

यो फिल्म हेर्दा रमाइलो पनि लाग्छ, असहज पनि बनाउँछ। हाँस्दै गर्दा मन भित्र कताकता चिसो पस्छ। यही नै बालाबानोभको सफलता हो। उनले दर्शकलाई सहज महसुस गराउने फिल्म कहिल्यै बनाएनन्, तर सत्यसँग आँखा जुधाउन बाध्य बनाए।

यस अर्थमा ‘Zhmurki’ केवल रुसी दर्शकका लागि होइन, अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ खासगरी नेपालीका लागि। किनकि जब राज्य, नैतिकता र कानून कमजोर हुन्छन्, संसारका जुनसुकै कुनामा पनि यस्तै कथा दोहोरिन सक्छ।

यसैले, ‘ब्लाइन्ड म्यान्स ब्लफ’ हेर्नु भनेको केवल फिल्म हेर्नु होइन, यो इतिहास, समाज र मानव स्वभावको अँध्यारो पाटो नियाल्नु हो।