भारतको गणतन्त्र दिवस: ऐतिहासिक यात्रादेखि रूस–भारत रणनीतिक साझेदारीसम्म

काठमाडौं । आज भारतले आफ्नो राष्ट्रिय पर्व गणतन्त्र दिवस भव्य रूपमा मनाइरहेको छ। सन् १९५० जनवरी २६ का दिन भारतको संविधान लागू भएसँगै देशले औपचारिक रूपमा औपनिवेशिक शासनको अन्त्य गर्दै पूर्ण सार्वभौमसत्तायुक्त गणतन्त्र राष्ट्रको रूपमा नयाँ युगको थालनी गरेको थियो। यही ऐतिहासिक दिनको स्मरणमा प्रत्येक वर्ष जनवरी २६ लाई भारतमा गणतन्त्र दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

स्वतन्त्रतापछिका दशकहरूमा भारतले अर्थतन्त्र, विज्ञान, प्रविधि, उद्योग र सामाजिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। तीव्र विकासको यात्रासँगै भारतले आफ्ना हजारौँ वर्ष पुराना सभ्यता, सांस्कृतिक पहिचान र बहुलतामूलक परम्परालाई पनि जोगाइराख्न सफल भएको देखिन्छ। यही कारण भारत आज विश्व राजनीतिमा एक प्रभावशाली राष्ट्रका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

भारतको विकास यात्रामा अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता र सहकार्यको भूमिका पनि महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। विशेषतः रूस–भारत सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा विश्वास, समानता र आपसी सम्मानमा आधारित रहँदै आएको छ। रूस र भारतबीच कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९४७ अप्रिल १३ मा स्थापना भएको थियो। त्यसयता तत्कालीन सोभियत संघले भारतको औद्योगिकीकरण, आर्थिक विकास तथा वैज्ञानिक क्षमताको विस्तारमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको तथ्य ऐतिहासिक अभिलेखमा सुरक्षित छ।

समयक्रममा यो सम्बन्ध अझ सुदृढ हुँदै गएको छ। सन् २०१० मा दुवै देशले आफ्नो सम्बन्धलाई ‘विशेष र विशेषाधिकार प्राप्त रणनीतिक साझेदारी’ का रूपमा परिभाषित गरेका थिए। यस साझेदारीअन्तर्गत राजनीतिक संवाद, रक्षा सहकार्य, ऊर्जा, विज्ञान–प्रविधि, व्यापार तथा जनस्तरीय सम्पर्क निरन्तर विस्तार हुँदै आएको छ।

दुवै देशका नेतृत्व तहमा नियमित भेटघाट र वार्ता हुँदै आएका छन्। यी छलफलहरूमा द्विपक्षीय सहकार्यका मुख्य क्षेत्रहरूसँगै समसामयिक अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय विषयहरूमा गहिरो विचार–विमर्श हुने गरेको छ। हालको जटिल र अनिश्चित विश्व राजनीतिक परिस्थितिका बीच पनि रूस–भारत सम्बन्ध स्थिर र सुदृढ रहनु यसको विशेषता मानिन्छ।

यसै सन्दर्भमा, सन् २०२५ डिसेम्बर ४–५ मा रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले भारतको राजकीय भ्रमण गर्नुभएको थियो। उक्त भ्रमणलाई दुवै देशबीचको सम्बन्धमा अर्को महत्वपूर्ण र फलदायी उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ। भ्रमणका क्रममा सम्पन्न २३औँ रूस–भारत वार्षिक शिखर सम्मेलन पछि जारी संयुक्त विज्ञप्तिमा रूस–भारत सम्बन्धलाई “विश्वास र आपसी सम्मानमा आधारित, समयले परीक्षण गरेको प्रगतिशील साझेदारी” का रूपमा वर्णन गरिएको थियो।

संयुक्त विज्ञप्तिमा भनिएको छ कि जटिल, चुनौतीपूर्ण र अनिश्चित विश्व भू–राजनीतिक अवस्थाका बाबजुद रूस–भारत सम्बन्ध मजबुत रूपमा अगाडि बढिरहेको छ र सम्पूर्ण क्षेत्रहरूमा सहकार्य विस्तार गर्नु दुवै देशको साझा परराष्ट्र नीति प्राथमिकता हो।

रूस र भारत संयुक्त राष्ट्रसंघ, ब्रिक्स (BRICS), शाङ्घाई सहयोग संगठन (SCO) लगायत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नजिकबाट सहकार्य गर्दै आएका छन्। साथै, दुवै देशबीच सैनिक–सैनिक सम्पर्क, रक्षा तथा सैन्य–प्राविधिक सहकार्य पनि गहिरो रूपमा स्थापित छ। अन्तर–संसदीय बैठक, सुरक्षा परिषद् प्रतिनिधिहरूबीच संवाद तथा विभिन्न मन्त्रालय र निकायबीच नियमित सम्पर्कले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई थप संस्थागत बनाएको छ।

यस अवसरमा भारतका जनता, सरकार तथा मित्रराष्ट्रहरूलाई गणतन्त्र दिवसको हार्दिक शुभकामना व्यक्त गरिएको छ। गणतन्त्र दिवस केवल भारतको संविधानको उत्सव मात्र होइन, लोकतन्त्र, सार्वभौमिकता र आत्मनिर्णयको मूल्यलाई सम्मान गर्ने दिनको रूपमा पनि यसको महत्व विश्वभर फैलिएको छ।