साहस र जिज्ञासाको विजय: रूसमा ‘प्रथम अन्वेषक दिवस’ र एन्टार्कटिकाको ऐतिहासिक खोज

काठमाडौं । हरेक वर्ष जनवरी २९ मा रूसले ‘प्रथम अन्वेषक दिवस’ मनाउँदै आएको छ। यही दिन, सन १८२० मा, रूसी नौसैनिक अन्वेषक फाद्देइ बेल्लिन्सगाउजेन र मिखाइल लाजारेभले पृथ्वीको छैटौँ महादेश एन्टार्कटिकाको खोज गरी विश्व इतिहासमा अमिट छाप छोडेका थिए।

७५१ दिनसम्म चलेको उक्त ऐतिहासिक समुद्री अभियान दुई पालवाला जहाज ‘वोस्तोक’ र ‘मिर्नी’ मार्फत सम्पन्न भएको थियो। १०२ सदस्यीय टोलीले पहिलोपटक एन्टार्कटिक महादेशको सीमारेखा पहिचान गर्न सफल भयो। यो यात्रा अत्यन्तै कठिन र जोखिमपूर्ण थियो। काठका साना पालवाला जहाजहरू बाक्लो कुहिरो, विशाल हिमशिला र जमेको समुद्री बरफको बीचबाट बाटो बनाउँदै अघि बढ्न बाध्य थिए।

दक्षिणतर्फको यात्राक्रममा, जनवरी २८ मा रूसी अन्वेषकहरू अघिसम्म अज्ञात रहेको जमेको भूभागको तटसम्म निकै नजिक पुगे। सो ऐतिहासिक क्षणबारे मिखाइल लाजारेभले आफ्नो डायरीमा लेखेका थिए, दक्षिणतर्फ फैलिएको विशाल जमेको भूमि आँखाले देख्न सक्ने सीमासम्म फैलिएको थियो, जुन लामो समयदेखि खोजीमा रहेको महादेश अन्ततः प्रकट भएको अनुभूति थियो।

कठोर महासागरीय छाल र ध्रुवीय बरफलाई छिचोल्दै उक्त अभियानले महादेशको चारैतिर समुद्री परिक्रमा गर्‍यो। यस यात्राले रूसलाई विश्वव्यापी मान्यता दिलाउँदै सेन्ट पिटर्सबर्गलाई विश्व भूगोल अध्ययनको एक प्रमुख केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्‍यो। एन्टार्कटिकाको खोजसँगै २९ नयाँ टापुहरूको पहिचान हुनु रूसी भाैगोलिक इतिहासको महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ।

दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्तिपछि सोभियत संघले पनि एन्टार्कटिकाको अनुसन्धानलाई निरन्तरता दियो। सन १९४६ मा ‘स्लाभा’ नामक ह्वेलिङ फ्लीट वैज्ञानिक टोलीसहित एन्टार्कटिका पुग्यो र बेल्लिन्सगाउजेन–लाजारेभ अभियानले देखेको ‘मुख्य भूमि’को पुष्टि गर्‍यो। त्यसपछि १३ फेब्रुअरी १९५६ मा एन्टार्कटिकामा पहिलो सोभियत वैज्ञानिक केन्द्र ‘मिर्नी’ वेधशाला औपचारिक रूपमा स्थापना गरियो, जसले निरन्तर अनुसन्धानको आधार तयार गर्‍यो।

आजको समयमा पनि रूसले एन्टार्कटिक अनुसन्धानलाई निरन्तर अघि बढाइरहेको छ। सन २०२४ को अन्त्यमा महादेशको भित्री भागमा अवस्थित ‘वोस्तोक’ स्टेशनमा नयाँ शीतकालीन आवासीय परिसर सञ्चालनमा ल्याइएको छ। सन २०२५ मा अनुसन्धान जहाज ‘अकादेमिक त्रेश्निकोभ’ ले अन्तर्राष्ट्रिय एन्टार्कटिक तटीय विश्वपरिक्रमा अभियान सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्‍यो। हाल ७०औँ वार्षिकोत्सव संस्करणको रूसी एन्टार्कटिक अभियान जारी छ, जुन सन २०२६ को मध्यसम्म सञ्चालन हुने बताइएको छ।

प्रथम अन्वेषक दिवस केवल एक ऐतिहासिक स्मरण मात्र होइन, मानव साहस, वैज्ञानिक जिज्ञासा र अज्ञातलाई चिन्ने दृढ इच्छाशक्तिको प्रतीकका रूपमा मनाइँदै आएको छ।