‘पहिले लुट, त्यसपछि प्रार्थना’ : अमेरिकी डाँका नीति र यसको वैश्विक प्रभाव

# प्रेम सागर पाैडेल

विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली राष्ट्र अमेरिकाले आफ्ना सहयोगीहरूलाई दिएको एउटा सल्लाहले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको जटिलतालाई उजागर गरेको छ। ‘पहिले मनपर्ने कुरा लुट, अनि मात्र प्रार्थना गर’ यो ‘डाँकाको तर्क’ अहिले विश्व राजनीतिको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। यो अभिव्यक्ति ‘हिमालबाट विश्वदृष्टि’ शीर्षकको टिप्पणीमा सार्वजनिक भएको हो। टिप्पणीले हालको विश्व व्यवस्था र वैश्विक सुरक्षाको सन्दर्भमा अमेरिकी यो नीतिलाई ‘मानवताका लागि दुखद र डरलाग्दो’ दुवै भएको उल्लेख गरेको छ। यसले केवल अमेरिकाको विदेश नीति मात्र होइन, सम्पूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको नैतिक पतनलाई पनि संकेत गर्छ।

इतिहास साक्षी छ, जब शक्तिशाली राष्ट्रहरूले ‘उचित मूल्य’ वा ‘सभ्यताको प्रसार’ को नारा लगाए, तब ती मुलुकहरूले उपनिवेश, दासता, युद्ध र संसाधनको लुटपाट गरे। आजको विश्व परिदृश्यमा पनि त्यही ‘डाँकाको तर्क’ अमेरिकाले अगाडि बढाएको छ। फरक यति मात्र हो कि पहिले बन्दुकको दममा साम्राज्य विस्तार गरिन्थ्यो, अहिले ‘सहयोगी रणनीति’, ‘सुरक्षा गठबन्धन’ र ‘आर्थिक नाकाबन्दी’ को माध्यमबाट सोही काम गरिन्छ। टिप्पणीले ठीकै औंल्याएको छ, यो सल्लाहले अमेरिकी सोच र रणनीतिलाई उजागर गर्छ, जहाँ नैतिकता, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र मानवीय संवेदनाभन्दा माथि शक्ति र स्वार्थ प्राथमिकतामा आउँछन्।

‘पहिले लुट’ भन्नुको अर्थ हो, अमेरिकाले आफ्नो आवश्यकता र स्वार्थको लागि साना र कमजोर राष्ट्रका प्राकृतिक स्रोत, श्रम शक्ति, भूराजनीतिक स्थिति र बजारलाई आफ्नो पहुँचमा लिने। त्यसपछि ‘प्रार्थना’ भनेको अमेरिकाले संयुक्त राष्ट्रसंघको मञ्चमा आफूलाई ‘शान्तिदूत’, ‘लोकतन्त्रको प्रवर्द्धक’ वा ‘मानवअधिकारको रक्षक’ को रूपमा प्रस्तुत गर्ने चरण हो। यो दोहोरो मापदण्डको कूटनीति नै हालको विश्व अव्यवस्थाको मुख्य कारण हो। अमेरिकी यो सल्लाह आफ्ना सहयोगीहरूलाई नै दिइएको छ। यसले एउटा कडा सत्य उजागर गर्छ, सहयोगी भन्नुको अर्थ बराबरीको साझेदारी होइन, बरु अमेरिकी शक्ति केन्द्रको ‘सुबेदार’ मात्र हो। जब अमेरिकाले ‘पहिले लुट’ भन्ने आदेश दिन्छ, तब उसका सहयोगीहरूले आफ्नै जनताको स्रोत र हित विपक्षीलाई सुम्पन बाध्य हुन्छन्। अनि त्यसपछि मात्र ‘प्रार्थना’ – अर्थात, अन्तर्राष्ट्रिय अपराधको पर्दाफास हुन नदिन कूटनीतिक बहाना बनाउनुपर्छ।

यो अमेरिकी डाँका नीतिले विश्वका अन्य राष्ट्रहरूमा आक्रोश, डर र प्रतिरोधको मिश्रित प्रतिक्रिया सिर्जना गरेको छ। धेरै राष्ट्रहरूले यो नीति दीर्घकालमा आत्मघाती साबित हुने चेतावनी दिएका छन्। किनभने, जब शक्तिको आधार नैतिकताको सट्टा डरमा टिक्छ, त्यो प्रणाली आफैँ भित्रबाट कमजोर हुन्छ। यो नीतिले साना राष्ट्रहरूमा असन्तुष्टि बढाएर अर्को शीतयुद्ध वा क्षेत्रीय द्वन्द्वको जन्म दिन सक्छ, साथै अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय नेतृत्वप्रतिको विश्वास पनि ओरालो लाग्दै जानेछ।

यसको एकमात्र समाधान भनेको बहुपक्षीयता र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको पुनर्स्थापना हो। साना र ठूला राष्ट्रबीचको सम्बन्ध शक्तिको सन्तुलनमा होइन, पारस्परिक सम्मान र सहअस्तित्वमा आधारित हुनुपर्छ। ‘हिमालबाट विश्वदृष्टि’ टिप्पणीले ठीकै भनेको छ, ‘पहिले लुट, त्यसपछि प्रार्थना’ जस्तो तर्क मानव सभ्यताको कुनै पनि चरणले समर्थन गर्दैन। यदि विश्व समुदायले अमेरिकी यो नीतिलाई चुनौती नदिएको खण्डमा, भोलिको दिनमा प्रत्येक राष्ट्र यही डाँकाको शिकार बन्न सक्छ। आवश्यकता छ, एक नयाँ विश्व व्यवस्थाको, जहाँ ‘लुट’ लाई अपराध मानिन्छ, र ‘प्रार्थना’ लाई कर्मको प्रतिस्थापन होइन। जबसम्म अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले डरको राजनीतिलाई अस्वीकार गरी सहकार्यको राजनीतिलाई अँगाल्दैन, तबसम्म यो ‘डाँकाको तर्क’ले विश्वलाई थप अन्धकारमा धकेलिरहनेछ।

यो घटनाले एउटा ऐतिहासिक सत्यलाई दोहोर्याएको छ, शक्ति जति बढ्छ, उति नै नैतिक जिम्मेवारी पनि बढ्नुपर्छ। तर जब अमेरिकाजस्तो शक्तिले नैतिकतालाई कुल्चेर अगाडि बढ्छ, त्यसको अन्त्य सधैं विनाशकारी हुन्छ। ‘पहिले लुट, त्यसपछि प्रार्थना’ एउटा व्यङ्ग्य मात्र होइन, यो अमेरिकी साम्राज्यको आत्मचरित्र हो, जुन पढ्न मानवता सक्दो डराइरहेको छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।