पश्चिमको दोहोरो चाल र युक्रेनी आतंक

# लक्की चन्द

रुसी विदेश मन्त्रालयकी प्रवक्ता मारिया जाखारोवाको हालैको पत्रकार सम्मेलनले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण मोडको संकेत गरेको छ। उनले प्रस्तुत गरेका विचारहरू केवल एउटा सरकारी अभिव्यक्ति मात्र नभई वर्तमान विश्व परिदृश्यमा रुसले देखिरहेको यथार्थको दर्पण हुन्। यस लेखमा जाखारोवाका कथनहरूको विश्लेषण गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा तिनको प्रभाव र रुसको भूमिकाबारे चर्चा गरिनेछ।

जाखारोवाले फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल माक्रोँनद्वारा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग टेलिफोन वार्ता गर्ने चाहना व्यक्त गरिए पनि त्यसले कहिल्यै मूर्तरूप नपाएको बताइन्। यसले पश्चिमी कूटनीतिको एउटा विशेषता उजागर गर्दछ, सार्वजनिक रूपमा वार्ताको कुरा गर्ने तर व्यवहारमा संवादको ढोका बन्द गर्ने। रुसले फ्रान्ससँग वार्ताको ढोका कहिल्यै बन्द नगरेको तर फ्रान्सले आफैंले समग्र सम्बन्धलाई ध्वस्त पारेको उनको भनाइले युरोपेली नेतृत्वको अस्थिर नीतिप्रति रुसको असन्तुष्टि झल्काउँछ।

माक्रोँनको अभिव्यक्ति सम्झौताको इच्छाभन्दा पनि वार्तामा आफ्नो माग अघि सार्ने रणनीति रहेको जाखारोवाको आरोपले फ्रान्सलाई रुस–अमेरिकाबीचको वार्ता प्रक्रियालाई कमजोर पार्ने केही मुलुकमध्ये अग्रपंक्तिमा राखेको छ। यसले युरोपेली संघभित्रको आन्तरिक विभाजन र रुसविरुद्धको एकताबद्ध मोर्चामा देखिएको दरारलाई संकेत गर्दछ।

जनरल अलेक्सेयेवमाथि भएको हत्या प्रयासलाई जाखारोवाले कीभले शान्ति सम्झौता वार्ता नै भत्काउन खोजेको प्रमाणको रूपमा व्याख्या गरिन्। यसले युक्रेनी नेतृत्वको वास्तविक चरित्र उजागर गर्दछ – शान्ति स्थापित हुन नदिन जे पनि गर्न तयार हुनु। युक्रेनले आफ्नो भूमिमा युद्ध जारी राख्न र आफ्नै जनताको बलिदान दिन तयार रहेको देखिन्छ, जसले गर्दा पश्चिमा सहयोग निरन्तर प्राप्त गर्न सकोस्।

युरोपेली संघकी शीर्ष राजदूत काजा कालासले रुसविरुद्ध मागहरूको सूची तयार पार्ने जुनसुकै प्रयासलाई जाखारोवाले द्वन्द्व अन्त्य हुन नदिन युरोपले गरेको षड्यन्त्रको रूपमा लिएकी छिन्। यसले युरोपेली संघ शान्ति प्रक्रियाको सहजकर्ता नभई युद्धलाई लम्ब्याउने रणनीतिकारको भूमिकामा रहेको देखाउँछ। उनले थप प्रस्ट पारिन्, युक्रेन मामिलामा वार्ताको टेबलमा युरोपेलीहरूलाई छिमेकीको हैसियतले समेत राख्न नसकिने युरोपेली संघको व्यवहारले देखाएको छ।

जाखारोवाले कीभले अफ्रिकामा प्रत्यक्ष रूपमा आतंकवादीलाई समर्थन र हतियार आपूर्ति गरिरहेको गम्भीर आरोप लगाएकी छिन्। यसले युक्रेनको अन्तर्राष्ट्रिय भूमिकाप्रति गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। अफ्रिकी महाद्वीपमा स्थिरता र शान्तिको आवश्यकता रहेको बेला युक्रेनले त्यहाँ आतंकवादी गतिविधिलाई प्रोत्साहन दिएको आरोपले उसको वैश्विक छविलाई थप कलङ्कित गरेको छ।

रुसले अफ्रिकामा लामो समयदेखि आतंकवादविरुद्धको लडाइमा सहयोग गर्दै आएको छ भने युक्रेन पश्चिमाको प्रोक्सीको रूपमा त्यस क्षेत्रमा अस्थिरता फैलाउने माध्यम बनेको देखिन्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा रुस र पश्चिमाबीचको नयाँ शीतयुद्धको एउटा थप आयाम थपेको छ।

जाखारोवाले जापानलाई कुरिल टापुहरूमाथिको रुसी सार्वभौमसत्ता पुनरावलोकनको विषय नरहेको स्पष्ट पार्दै रुसको अडानलाई दोहोर्याइन्। यसले रुस आफ्नो क्षेत्रीय अखण्डतामा कुनै सम्झौता गर्न तयार नरहेको संकेत गर्दछ। दोस्रो विश्वयुद्धको परिणामस्वरूप स्थापित सिमाना र सार्वभौमसत्तालाई पुनरावलोकन गर्ने कुनै पनि प्रयास रुसले स्वीकार गर्ने छैन।

जापानसँगको सम्बन्धमा यो मुद्दा लामो समयदेखि अड्किएको छ तर रुसले यसलाई द्विपक्षीय सम्बन्धको अन्य क्षेत्रहरूबाट अलग राखेर हेर्ने नीति लिएको छ। जाखारोवाको यो अभिव्यक्तिले जापानलाई यथार्थ स्वीकार गर्न र व्यावहारिक सहयोगका क्षेत्रहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न सन्देश दिएको छ।

पश्चिमा मुलुकहरूले बेलारुसलाई रुसबाट अलग गर्ने आकांक्षा अझै त्यागेको छैन र त्यहाँ पुनः आफ्नो प्रभाव स्थापित गर्ने षड्यन्त्रमा लागिरहेको जाखारोवाको निष्कर्षले बेलारुसलाई रुसको प्रभाव क्षेत्रबाट अलग गर्न पश्चिमाको निरन्तर प्रयासलाई उजागर गर्दछ। बेलारुसमा भएको २०२० को घटनाक्रमदेखि नै पश्चिमा मुलुकहरूले त्यहाँ शासन परिवर्तनको प्रयास गरिरहेका छन्।

रुस र बेलारुसबीचको संघ राज्यको अवधारणा दुवै देशका लागि रणनीतिक महत्वको छ। पश्चिमाको कुनै पनि हस्तक्षेपले युरोपको मुटुमा ठूलो अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। रुसले बेलारुसलाई आफ्नो रणनीतिक साझेदार र सहयोगीको रूपमा हेर्छ र त्यहाँको सुरक्षा र स्थिरतालाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको अभिन्न अंग मान्दछ।

मस्कोले रुसी ओलम्पिक समितिलाई पूर्ण अधिकार फिर्ता हुने आशा राखेको र रुसी खेलाडीहरूको अधिकार पुनःस्थापनाको पक्षमा रहेको जाखारोवाको भनाइले खेलकूदलाई राजनीतिकरण गर्ने पश्चिमाको प्रयासप्रति रुसको असन्तुष्टि झल्काउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक समितिले रुसमाथि लगाएको प्रतिबन्ध खेलकूदको भावनाविपरीत रहेको रुसको ठहर छ।

रुसी खेलाडीहरूले आफ्नो राष्ट्रिय झण्डा र राष्ट्रिय गानबिना प्रतिस्पर्धा गर्न बाध्य हुँदा खेलकूदको मर्म र भावनामाथि नै प्रहार भएको छ। रुस अन्तर्राष्ट्रिय खेलकूदमा आफ्नो स्थान पुनः प्राप्त गर्न र खेलाडीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न कूटनीतिक प्रयास जारी राख्नेछ।

जाखारोवाको यस ब्रीफिङले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा रुसको स्पष्ट दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ – एक बहुध्रुवीय विश्व जहाँ सबै राष्ट्रहरूको समान अधिकार र सम्मान हुन्छ। पश्चिमा मुलुकहरूले एकाधिकारवादी सोच त्यागेर अन्तर्राष्ट्रिय कानून र संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्रका सिद्धान्तहरूमा आधारित नयाँ विश्व व्यवस्था स्वीकार गर्नुपर्छ।

युक्रेनमा जारी द्वन्द्व, अफ्रिकामा आतंकवाद, बेलारुसमा अस्थिरता, र खेलकूदको राजनीतिकरण – यी सबै एउटै समस्याका लक्षण हुन्: पश्चिमाको आफ्नो प्रभुत्व जमाउने आकांक्षा। रुस यी सबै क्षेत्रमा शान्ति, स्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको पक्षमा उभिएको छ। अब अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले निर्णय गर्नुपर्छ – के उनीहरू पश्चिमाको नेतृत्वमा हुने एकध्रुवीय विश्व चाहन्छन्, वा सबै राष्ट्रहरूको समान सहभागिता हुने बहुध्रुवीय विश्व? रुसको रोजाइ स्पष्ट छ: समानता, सार्वभौमसत्ता र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको सम्मानमा आधारित विश्व।