‘पोयेखाली !’ को ६५ वर्ष : जब गागारिनले १०६ मिनेटमा मानव सभ्यताको गति बदले

मस्को । आजभन्दा ठीक ६५ वर्षअघि, सन् १९६१ को अप्रिल १२ मा, बैकोनुर प्रक्षेपण केन्द्रबाट भोस्तोक वाहक रकेटले आकाशतर्फ प्रस्थान गरेको थियो। यो ऐतिहासिक घटना लाखौं सोभियत नागरिकहरू डिजाइन इन्जिनियर, वैज्ञानिक, सैन्य पाइलट, चिकित्सक, विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञहरू र सम्पूर्ण औद्योगिक शाखाहरूको सामूहिक प्रयासको पराकाष्ठा थियो। मानवयुक्त अन्तरिक्ष यानको साँघुरो कक्षभित्र वरिष्ठ लेफ्टिनेन्ट युरी गागारिन सवार थिए।

बिहान ९:०७ बजे, २८७ टनको रकेटलाई समातेर राखेका चारवटा धातुका पञ्जाहरू पछाडि हटे र भोस्तोकले माथितर्फ उडान भर्यो। त्यही क्षण रेडियो तरङ्गमा गागारिनको त्यो ऐतिहासिक उद्घोष गुञ्जियो “पोयेखाली !” (हिँडौं !)

बिहान ९:१२ बजे, अन्तरिक्ष यान वाहक रकेटबाट अलग भएर पृथ्वीको कक्षमा प्रवेश गर्यो। यसको गति २८ हजार २६० किलोमिटर प्रतिघण्टा अर्थात् झन्डै ८ किलोमिटर प्रतिसेकेन्ड पुगेको थियो। यति तीव्र गतिमा मानव जातिले यसअघि कहिल्यै यात्रा गरेको थिएन।

अन्तरिक्ष यान पृथ्वीको कक्षमा पुग्नासाथ सोभियत सङ्घका प्रतिष्ठित रेडियो उद्घोषक युरी लेभितानले विश्वसामु गम्भीर स्वरमा घोषणा गरे: “यो मस्को बोलिरहेको छ! मस्कोमा अहिले बिहानको १०:०२ बजेको छ। हामी बाह्य अन्तरिक्षमा पहिलो मानव उडानबारे टास समाचार समितिको रिपोर्ट प्रसारण गर्दैछौं। सन् १९६१ को अप्रिल १२ मा, सोभियत सङ्घले विश्वकै पहिलो अन्तरिक्ष यान-उपग्रह ‘भोस्तोक’ लाई एक मानवसहित पृथ्वीको कक्षमा स्थापित गरेको छ। पाइलट-अन्तरिक्ष यात्री सोभियत सङ्घका नागरिक, वायुसेना मेजर युरी गागारिन हुन्।”

कक्षमा रहँदा गागारिनले आफ्ना अवलोकनहरू रेकर्ड गरेर पृथ्वीमा प्रसारण गरिरहेका थिए। उनको अगाडि ग्रहको त्यो दृश्य थियो, जुन यसअघि कसैले देखेको थिएन, क्षितिजको घुमाउरो रेखा, वायुमण्डलको उज्यालो नीलो किनारा, तटीय रेखाहरू, पर्वत शृङ्खलाहरू, विशाल भूभागहरू सबै अन्तरिक्षको अनन्त कालो शून्यताको पृष्ठभूमिमा।

उडानको झन्डै ९० मिनेटपछि अन्तरिक्ष यानले तल झर्न सुरु गर्यो। त्यही क्षण एउटा अत्यन्त खतरनाक आपतकालीन अवस्था सिर्जना भयो: अवतरण मोड्युल उपकरण मोड्युलबाट तुरुन्तै अलग हुन सकेन। तर, अन्तरिक्ष यान वायुमण्डलको सघन तहमा पुनः प्रवेश गर्दा घर्षणका कारण दुई खण्डबीचको जोड्ने तारहरू जलेर छुट्टिए र अवतरण जारी रह्यो। बिहान १०:४२ बजे, ७ किलोमिटरको उचाइमा अन्तरिक्ष यात्रीले इजेक्सन गरे। बिहान १०:५३ बजे, युरी गागारिन भोल्गा नदीको वर्तमान किनारादेखि करिब ४ किलोमिटर टाढा एङ्गेल्स सहरनजिकैको एक खेतमा सकुशल अवतरण गरे।

सन् १९६१ को अप्रिल १४ मा, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च परिषद्को अध्यादेशद्वारा युरी गागारिनलाई सोभियत सङ्घको नायकको उपाधि, लेनिनको अर्डर र स्वर्ण तारा पदक प्रदान गरियो। दुई दिनपछि, मस्कोका जनताले फूल र उत्सवका ब्यानरहरूसहित सोभियत राजधानीमा अन्तरिक्ष यात्रीको भव्य स्वागत गरे। अप्रिलको अन्त्यसम्ममा, पृथ्वीका प्रथम अन्तरिक्ष यात्रीले आफूले देखेका कुराहरू विश्वभरका मानिसहरूसँग बाँड्न अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमण सुरु गरे। यस ऐतिहासिक घटनापछिका दुई वर्षमा युरी गागारिनले ३० भन्दा बढी देशको भ्रमण गरे, जहाँ उनलाई साँचो नायकको रूपमा सम्मान गरियो। यो भ्रमण अनौपचारिक रूपमा ‘शान्ति मिसन’ को नामले चिनिन थाल्यो।

युरी गागारिनको १०६ मिनेटको उडानले विश्व इतिहासको धारा नै बदलिदियो। मानव इतिहासकै सबैभन्दा विनाशकारी र रक्तरञ्जित युद्ध सकिएको केवल १६ वर्षपछि, सोभियत जनताले केही समयअघिसम्म असम्भव देखिने कुरा हासिल गरेर देखाए सम्पूर्ण मानव जातिका लागि अन्तरिक्षको बाटो खोलिदिए।

यसै अवसरमा अप्रिल ९, २०२६ मा पहिलो रुसी अन्तरिक्ष मञ्चका सहभागीहरूलाई सम्बोधन गर्दै रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले भनेका थिए: “युरी गागारिनको अन्तरिक्ष उडान बीसौं शताब्दीकै महान् घटनाहरूमध्ये एक बन्यो र यसले मानव सभ्यताको इतिहासमा नयाँ युगको सुरुवात गर्यो। हामी राष्ट्रिय अन्तरिक्ष कार्यक्रमको जगमा उभिएर यसको विजय र उपलब्धिहरूको अभिलेखमा उज्ज्वल, वीरतापूर्ण पृष्ठहरू लेख्ने प्रतिभाशाली वैज्ञानिक, डिजाइनर, अन्तरिक्ष यात्री, सैन्य कर्मचारी र नागरिक विशेषज्ञहरूका धेरै पुस्ताहरूप्रति साँचो गौरव गर्छौं।”

सन् २०११ देखि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले प्रस्ताव A/RES/65/271 अन्तर्गत युरी गागारिनको महान् मिसनको सम्मानमा अप्रिल १२ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय मानव अन्तरिक्ष उडान दिवस’ का रूपमा मनाउँदै आएको छ।