हेजेमोनीको हतियार र एआईको भ्रम : फेब्रुअरी २८ ले विश्व शान्तिलाई दियो धक्का

# संकेत किराँती

विश्व इतिहासमा यो मितिले अर्को कालो अध्याय थपेको छ। अमेरिका, इजरायल र इरानको त्रिकोणात्मक तनावले मध्यपूर्वको आकाश मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको शान्तिमा आगो लगाइदिएको छ। तर, यो केवल भौगोलिक राजनीतिको मात्र विषय होइन; यस पटक युद्धको घोषणा गरिएन, तर हेजेमोनी (वर्चस्व) कायम राख्ने होडमा मानवीय संवेदना र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई धज्जी उडाइएको छ। र, यो सबै हुँदा एउटा नयाँ शक्ति पनि सक्रिय देखियो– एआईजीसी अर्थात् कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट उत्पन्न गरिएका सामग्री, जसले भ्रम र आतंकलाई झन व्यापक बनाइदियो।

हेजेमोनी, जसलाई सरल भाषामा एकछत्र वर्चस्व भनिन्छ, अमेरिकी नीतिको लामो समयदेखि अभिन्न अंग रहँदै आएको छ। तर, इजरायल र इरानको द्वन्द्वले त्यो वर्चस्व कायम राख्ने अमेरिकी प्रयासलाई झन जटिल बनाइदिएको छ। फेब्रुअरी २८ को घटनापछि अमेरिकी राष्ट्रपतिले गरेको सम्बोधनमा ‘शान्तिका लागि बल’ को अवधारणा दोहो¥याइए पनि विश्लेषकहरूका अनुसार त्यो बल नै अहिले शान्तिको सबैभन्दा ठूलो बाधक बनेको छ। इरानले आफ्नो क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिँदा इजरायलले आफ्नो अस्तित्वमाथि खतरा देख्छ, र अमेरिकाले आफ्नो मुख्य सहयोगी इजरायलको रक्षा गर्दै इरानलाई कमजोर पार्ने रणनीति अख्तियार गरेको छ। यो शक्तिको युद्धमा सर्वसाधारण मानिसहरू पिसिइरहेका छन्।

तर, यस पटकको द्वन्द्वको अर्को एउटा अनौठो पाटो के छ भने, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्ममा ‘एआईजीसी’ अर्थात एआई जनरेटेड कन्टेन्टले भ्रमको खेती गरिरहेको छ। युद्धक्षेत्रका भनिएका भिडियोहरू, जसमा न कुनै स्रोत खुल्छ, न त प्रमाणीकरणको कुनै आधार। एआईले ती भिडियोहरू यति यथार्थपरक बनाइदिएको छ कि झट्ट हेर्दा ती साँच्चै घटेका घटना जस्तो लाग्छन्। इजरायलले इरानमा गरेको हवाई हमला भनिएको एउटा भिडियो भाइरल भयो, जुन पछि एआईले बनाएको पुष्टि भयो। यस्तै, इरानको जवाफी कारबाही देखाउने एउटा अर्को भिडियो पनि नक्कली थियो। यसरी भ्रमको यो शृंखलाले सञ्चारमाध्यम र सर्वसाधारण दुवैलाई अलमलमा पारेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका जानकार प्राध्यापक डा. केदार भुसाल भन्छन्– ‘हेजेमोनी र शान्ति एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्, तर यसपालि हेजेमोनीले शान्तिलाई पूर्ण रूपमा निलिसकेको छ। अमेरिका, इजरायल र इरान तीनै देश आ–आफ्नो स्वार्थमा यति अघि बढिसकेका छन् कि अब कूटनीतिक समाधानको ढोका बन्द हुँदै गएको छ। सबभन्दा डरलाग्दो के छ भने, यो द्वन्द्वलाई सही ठहर्याउन र जनमत बनाउन एआईको प्रयोग भइरहेको छ। फेक न्यूज र डिप फेकको यो जमानामा सत्य के हो र भ्रम के हो, छुट्ट्याउनै मुस्किल छ।’

नेपाल जस्तो मुलुक, जो भौगोलिक रूपले यो द्वन्द्वबाट टाढा छ, त्यहाँ पनि यसको प्रभाव देखिन थालेको छ। पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धिदेखि लिएर विदेशमा रहेका नेपालीको रोजगारीमा असर, सबै यस द्वन्द्वसँग जोडिएका छन्। तर, त्यसभन्दा ठूलो असर मानसिक स्तरमा देखिएको छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिरहेका एआई उत्पन्न भिडियो र समाचारले नेपाली युवामा पनि भ्रम सिर्जना गरेको छ। कतिपयले अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनबारे भ्रामक धारणा बनाएका छन्, त कतिपय धार्मिक र साम्प्रदायिक ध्रुवीकरणमा समेत फसेका छन्। ‘यो हाम्रो लडाइँ होइन’ भन्ने तटस्थ दृष्टिकोणलाई पनि कतिपयले ‘एजेन्डा’ भनेर खारेज गरिदिन्छन्।

यस्तो अवस्थामा विज्ञहरूले सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार, जुनसुकै समाचार वा सूचना देखिहाले पनि त्यसलाई तत्काल सत्य नमान्ने, स्रोतको जाँच गर्ने, र विश्वसनीय सञ्चारमाध्यमलाई मात्र पछ्याउने बानी बसाल्नुपर्छ। ‘एआईले अब मानिसको आवाज र अनुहार नै कपी गरेर भिडियो बनाउन सक्छ,’ साइबर सुरक्षाविद इञ्जिनियर मनिष शर्मा भन्छन्, ‘त्यसैले हामीले देखेको र सुनेको कुरा मात्र प्रमाण होइन। हरेक सूचनालाई दुई पटक चेक गरेर मात्र विश्वास गर्नुपर्छ।’

फेब्रुअरी २८ को यो घटनाले विश्व राजनीतिमा एउटा नयाँ मोड ल्याएको छ। हेजेमोनीको यो दौडमा साना राष्ट्रहरूको अस्तित्व मात्र होइन, विश्व शान्तिको समग्र संरचना नै धरापमा परेको छ। अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको यो जटिल समीकरणले अर्को विश्वयुद्धको आशंका पनि गराउन थालेको छ। तर, युद्ध जस्तोसुकै भए पनि त्यसको मार भोग्ने सधैँ सर्वसाधारण मानिस नै हुन्। उनीहरूकै घर परिवार, सपना र भविष्य यो हेजेमोनीको भट्टीमा जलिरहेका छन्।

अन्त्यमा, हामी नेपालीहरूले पनि बुझ्न जरुरी छ– हामी भौगोलिक रूपले टाढा भए पनि सूचनाको युगमा हरेक घटनाले हामीलाई छुन्छ। त्यसैले, हामी सूचनाप्रति सचेत रहौं, भ्रमको पछाडि नदौडिऔं, र शान्तिको पक्षमा आवाज उठाऔं। किनकि, हेजेमोनीको हिंसा र एआईको भ्रमको यो खेलमा सबभन्दा ठूलो हतियार भनेको हाम्रो विवेक र सत्यप्रतिको आस्था नै हो।