हर्मुजमा अमेरिकी नाकाबन्दी

तेहरान । इरानसँगको वार्ता बिना कुनै सम्झौता टुङ्गिएपछि संयुक्त राज्य अमेरिकाले सोमबार विश्वव्यापी ऊर्जा बजारको महत्त्वपूर्ण धमनी ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ मा नाकाबन्दी गर्ने कठोर कदम चालेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आइतबार उक्त जलडमरुमध्य प्रवेश गर्ने वा बाहिरिन खोज्ने जहाजहरूलाई रोक्ने धम्की दिएपछि अमेरिकी केन्द्रीय कमान्डले सोमबार पूर्वी समयअनुसार बिहान १० बजेदेखि “इरानी बन्दरगाहहरूमा प्रवेश गर्ने र बाहिरिने सबै समुद्री यातायात” माथि नाकाबन्दी लागू गर्न सुरु गरेको हो।

यद्यपि, विशेषज्ञहरूले यस जलडमरुमध्यको जटिलता र यसले अमेरिकाको आफ्नै हितमा पुर्याउन सक्ने सम्भावित प्रतिकूल असरका कारण पूर्ण नाकाबन्दीलाई दीर्घकालीन रूपमा कायम राख्न कठिन हुने बताएका छन्। तर, यो “लापरवाह कदम” ले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई थप अस्तव्यस्त बनाउने र क्षेत्रीय द्वन्द्व पुनः भड्किने जोखिम बढाउने उनीहरूको ठम्याइ छ।

‘लापरवाह कदम’
राष्ट्रपति ट्रम्पको घोषणाअनुरूप, अरबी खाडी र ओमानको खाडीमा रहेका सम्पूर्ण इरानी बन्दरगाहहरूसहित इरानी बन्दरगाह र तटीय क्षेत्रहरूमा प्रवेश गर्ने वा त्यहाँबाट प्रस्थान गर्ने सबै राष्ट्रका जहाजहरूविरुद्ध यो नाकाबन्दी “निष्पक्ष रूपमा” लागू गरिएको अमेरिकी केन्द्रीय कमान्डले जारी गरेको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ। सोमबार दिउँसोदेखि नै यो नाकाबन्दी कार्यान्वयनमा आइसकेको छ। नाकाबन्दीपछिको पत्रकार सम्मेलनमा ट्रम्पले हर्मुज जलडमरुमध्यमा तैनाथ अमेरिकी नाकाबन्दी नजिक आउने कुनै पनि इरानी जहाजलाई अमेरिकी सेनाले “नष्ट” गर्ने चेतावनी दिए।

यो नाकाबन्दीले अमेरिका-इजरायल-इरान द्वन्द्वले पहिले नै थिलथिलो भएको विश्वव्यापी रूपमै अत्यावश्यक ढुवानी मार्गमा थप अवरोध खडा गरेको छ। इरानको अर्धसरकारी समाचार एजेन्सी तस्नीमले सोमबार टिप्पणी गर्दै अमेरिकी नाकाबन्दी “केवल भूराजनीतिक वृद्धि मात्र नभई विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई नै निसास्स्याउने जोखिमपूर्ण लापरवाह कदम हो, जसको सबैभन्दा ठूलो मार अमेरिकी उपभोक्ताहरूले नै भोग्नुपर्नेछ” भनी जनाएको छ।

अव्यवहारिक र दिगो नहुने नाकाबन्दी
यद्यपि अमेरिकाले हर्मुजलाई पुनः खोल्ने जस्ता विषयहरूमा इरानबाट सहुलियत लिन जलडमरुमध्यमा नाकाबन्दी गरेर दबाब दिन खोजेको भए पनि विशेषज्ञहरूले पूर्ण नाकाबन्दी सम्भव वा दिगो हुने सम्भावना कम रहेको बताएका छन्। रियादस्थित अल रियाद सेन्टर फर पोलिटिकल एन्ड स्ट्राटेजिक स्टडिजका साउदी अनुसन्धानकर्ता अब्दुलअजिज अलशाबानीका अनुसार अमेरिकाले आफ्नो नौसेना उपस्थिति बढाउने, निगरानी र निरीक्षण कार्यहरूलाई तीव्र बनाउने र सम्भवतः केही जहाजहरूको आवागमनमा “छनोटपूर्ण प्रतिबन्धहरू” लगाउने कुरामा भर पर्ने सम्भावना रहेको छ। उनले थपे, “तथापि, समुद्री मार्गहरूको जटिलता र अन्तर्राष्ट्रिय हितहरूको अन्तरघुलनका कारण नौसेना नाकाबन्दी पूर्ण वा पूर्ण रूपमा प्रभावकारी हुने सम्भावना कम छ।”

बग्दादस्थित अल-इराकिया विश्वविद्यालयका प्राध्यापक मोहम्मद अल-जुबुरीले पनि अलशाबानीको मूल्याङ्कनसँग सहमति जनाउँछन्। उनी भन्छन्, “नाकाबन्दीलाई कमजोर बनाउन इरानले अमेरिकी जहाजी टोलीलाई प्रत्यक्ष रूपमा भिड्नु नै पर्दैन। तेहरानले द्रुत आक्रमणकारी डुङ्गा, समुद्री माइन, तटीय क्षेप्यास्त्र ब्याट्रीहरू, वा यस क्षेत्रका अन्य भागहरूमा प्रोक्सी आक्रमणहरू समावेश भएका रणनीतिहरू अपनाए पुग्छ। यस्ता उपकरणहरूले कुनै पनि नाकाबन्दीलाई लामो समयसम्म चल्ने घिसारा युद्धमा परिणत गर्न सक्षम छन्।”

कायरोस्थित अरब सेन्टर फर रिसर्च एन्ड स्टडिजका सल्लाहकार अबु बक्र अल-दीब तर्क गर्छन् कि पूर्ण नाकाबन्दीले अन्ततः अमेरिकालाई नै उल्टो असर पार्न सक्छ र यो उसको आफ्नै हितविपरीत हुनसक्छ। उनले थपे, “संयुक्त राज्य अमेरिकाले अस्थायी वा आंशिक नियन्त्रण लिन सक्छ, तर महत्त्वपूर्ण राजनीतिक र आर्थिक लागतहरू बेहोर्नु नपरी त्यस नियन्त्रणलाई स्थिर, दीर्घकालीन नाकाबन्दीमा रूपान्तरण गर्न अत्यन्तै कठिनाइको सामना गर्नुपर्नेछ।”

दूरगामी प्रभाव
दीर्घकालीन नाकाबन्दी वासिङ्टनको पहुँचभन्दा बाहिरको कुरा भए पनि यो कदमले जारी अमेरिका-इरान तनावले पहिले नै हल्लिएको विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा थप धक्का पुर्याउने र अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको नाजुक युद्धविरामलाई थप जोखिममा पार्ने निश्चित छ, जसले द्वन्द्व पुनः भड्किने जोखिम बढाउँदछ।

अल-दीबका अनुसार, हर्मुज जत्तिकै महत्त्वपूर्ण जलडमरुमध्यको नाकाबन्दी यसको प्रभावको हिसाबले “विशुद्ध अमेरिकी मामिला” मात्र रहन सक्दैन। उनले थपे, “विश्वव्यापी अर्थतन्त्र “विशेषगरी एसिया र युरोप” ले तत्काल र प्रत्यक्ष हानि बेहोर्नुपर्नेछ।” फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका-इजरायल-इरान द्वन्द्व सुरु भएयता ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य पहिले नै आकाशिएको छ र अप्रिलको सुरुमा प्रति ब्यारेल १२० अमेरिकी डलरभन्दा माथिको उच्च बिन्दुमा पुगेको थियो। बेलायतस्थित ओनिक्स क्यापिटल ग्रुपका प्रबन्ध निर्देशक होर्हे मोन्तेपेकेले ब्लूमबर्गलाई बताएअनुसार अमेरिकी नाकाबन्दीको अवस्थामा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १५० डलरसम्म पुग्न सक्छ।

अमेरिकी नाकाबन्दीले वासिङ्टन र तेहरानबीच शत्रुता पुनः भड्किने जोखिम पनि बढाएको मानिन्छ, जसले गत साता मात्र सहमति भएको युद्धविरामलाई सम्भवतः कमजोर बनाउन सक्छ। अल-जुबुरी भन्छन्, “स्ट्रेट अफ हर्मुजमा नौपरिवहनको सम्बन्धमा अमेरिकी अडान र लचकताको कमीले… थप प्रहार र आक्रमणहरू सुरु गर्ने बहानाको रूपमा यी मुद्दाहरूलाई प्रयोग गर्ने वासिङ्टनको मनसायलाई उजागर गर्दछ।”

यसैबीच, इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले यदि अमेरिका र इजरायलसँगको युद्ध जारी रहेमा नयाँ सैन्य क्षमताहरू प्रयोग गर्ने प्रतिज्ञा गरेको छ। अमेरिकी नाकाबन्दी लागू भएपछि आईआरजीसीका प्रवक्ता होसेन मोहेब्बीले भने, “हामीले अहिलेसम्म आफ्ना क्षमताहरू प्रयोग गरेका छैनौं, र यदि युद्ध जारी रह्यो भने, हामी शत्रुले कल्पनै नगरेका क्षमताहरू अनावरण गर्नेछौं।”